پرتو خرد: (خلاصه کتاب عقل): تحریر درس گفتارهای دکتر سید محمد بنی هاشمی صفحه 148

لحاف واحد و الالتزام بجمیع الجوارح أکثر ما ینبغی.» (1)

باز هم این پرسش را با خود مطرح سازید و جواب آن را بیابید که اگر اوج شهوت جنسی حیوانی را بخواهیم توصیف کنیم، آیا جز تعابیر فوق را می توانیم به کار ببریم؟! آیا ملّاصدرا این مرتبه از فنای عاشق در معشوق را هم عشق عفیف انسانی می نامد؟! اگر این هم عفیف است، پس غیرعفیف آن کدام است؟ پس بدانیم که در لسان عشق جویانِ عارف نما قصّه به استحسان شمائل معشوق، ختم نمی گردد.

آیا عشق قابل توصیه است؟

ادّعای هواداران عشق صوفیانه را از زوایای گوناگون به نقد کشیدیم. حال، با صرف نظر از عشق باطل مذکور، از جنبه ای دیگر این سؤال را مطرح می سازیم که آیا اساسآ عشق به معنای محبّت شدید، امری قابل توصیه است یا خیر؟

عرفا گفته اند: عاشق با معشوق به اتّحاد می رسد و هرچه عشق خالص تر، اتّحاد قوی تر. عشق، دل انسان را یکدله می کند، او را از غیر معشوق می بُرد و فکر و ذکر او را گرد یک کانون، متمرکز می سازد. لذا صوفیان، عشق مجازی را تمرینی برای رسیدن سالک به وحدت مطلوب خود، یا تجربه ای از وحدت و توحید کاملِ مقصود، در مقیاسی کوچکتر می دانند. و اگر عشق را مدح و تجویز می کنند، به خاطر اثر کیمیاصفتی است که دارد.

در اینجا پرسشی مطرح می شود: بر فرض بپذیریم که عشق چنین خاصیّتی دارد و واقعآ می تواند انسان را از خود بیخود کند و او را در یک نقطه متمرکز سازد؛ آیا می توانیم آن را به خاطر داشتن این ویژگی توصیه کنیم؟ آیا هر چیزی که چنین خاصیّتی دارد، قابل تجویز است؟ ممکن است مسکرات و مواد مخدّر هم چنین اثری دارا باشند. ولی آیا قابل توصیه اند؟!

نکته مهم این است که اصل محبّت و عشق غیراختیاری است، ولی پروراندن و دمیدن در شعله آن به اختیار انسان است. سؤال این است که آیا محبّت شدید _ به نحوی