پرتو خرد: (خلاصه کتاب عقل): تحریر درس گفتارهای دکتر سید محمد بنی هاشمی صفحه 182

توجّه داریم که افزایش نور عقل، نه در اختیار ما، بلکه به خواست خداوند متعال است. خداوند، برای نیل به این هدف، سنّت هایی مقرّر داشته است. در برخی از این سنن، افعال اختیاری ما نیز اثر دارد تا برای بهره گیریِ بیشتر از نور عقل، خود را مهیّا کنیم. اکنون، از عوامل تکمیل عقل و نیز وسائل مؤثّر در آن یاد می کنیم.

8 _ 2 _ 1 _ افزایش سن و سیر تکاملی عقل

در حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ، دیدیم که وقتی انسان بالغ می شود، حدّاقل بهره مندی او از عقل آغاز می گردد و به تدریج، فهم خوب و بد و فریضه و سنّت برای او میسّر می شود. سنّت خدا بر این است که همگام با رشد جسمی و بدنی _ تا یک حدّ نصاب خاص _ عقل افزونتری به بشر ارزانی بدارد. در این زمینه، دلائل نقلی موجود است که به برخی اشاره می شود:

امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن توضیح سیر تکاملی بشر، درباره تکامل عقل چنین می فرمایند :

«... وَ یَنْتَهی عَقْلُهُ لِثَمانٍ وَ عِشْرینَ سَنَهً إِلّا التَّجارِبَ.»(1)

«... عقل انسان تا بیست و هشت سالگی زیاد می شود مگر به سبب تجربه ها.»

در برخی احادیث دیگر، حدّ نصاب سنّی دیگری برای تکامل عقل ذکر شده است که ممکن است این اختلاف به تفاوت رشد عقلانی در افراد گوناگون بازگردد.

«یُرَبَّی الصَّبیُّ سَبْعاً وَ یُؤَدَّبُ سَبْعاً وَ یُسْتَخْدَمُ سَبْعاً و مُنْتَهی طولِهِ فی ثلاثٍ و عشرینَ سنهٍ وَ عَقْلِهِ فی خَمْسٍ وَ ثَلاثینَ سَنَهٍ وَ ما کانَ بعدَ ذلک فبالتجارِبِ»(2)

«کودک هفت سال پرورده می شود و هفت سال تأدیب می گردد و هفت سال