پرتو خرد: (خلاصه کتاب عقل): تحریر درس گفتارهای دکتر سید محمد بنی هاشمی صفحه 27

شایسته مذمّت و مؤاخذه نمی بینیم.

1 - 5 - 4 - بی عقلی در شهوت و غضب

از حالاتی که در آن بی عقلی رخ می دهد، غضب یا شهوت «شدید» است. انسان می یابد که در هر دو مورد، حالتی بر او حاکم می شود که قبح کاری را که انجام می دهد، نمی فهمد. این عدم فهم، همان زوال عقل است که انسان گرفتار آن می شود. در روایت از امام امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است که فرمودند:

«زَوالُ الْعَقْلِ بَیْنَ دَواعِی الشَّهْوَهِ وَ الْغَضَبِ.»(1)

«از میان رفتن عقل، در گیرودار انگیزه های شهوت و غضب است.»

در این حالت، انسان به خاطر ارتکاب مقدّمات اختیاری که منجر به ایجاد غضب یا شهوت شدید شده است، سزاوار کیفر و مستحقّ مؤاخذه می شود، وگرنه چه بسا قبح فعلی را که در حین غضب یا شهوت شدید انجام داده، نمی فهمیده است.

1 - 5 - 5 - عقل: روشنایی روح

در حدیث مذکور در قسمت 1 - 5 - 3 دیدیم که نور عقل بسان چراغی در وسط اتاق، قلب را منوّر می سازد. «قلب» در آیات و روایات به معنای «روح» به کار رفته است. دلائل متعدّدی بر این امر وجود دارد. در احادیث مربوط به خلقت انسان، تقابلی میان «روح و بدن» و نیز «قلب و بدن» قرار داده شده است. همان تعابیری که برای خلقت ارواح به کار رفته،(2)  برای خلقت قلوب نیز استفاده شده است.(3)  در هر دو گروه

روایات، روح و قلب در مقابل جسد و بدن قرار گرفته است. به عنوان نمونه ای دیگر، گاهی روایات، ارواح را «جنود مجنّده» می دانند(4)  و گاه این ویژگی را برای قلوب بیان

1- مستدرک الوسائل / ج 11 / ص 211.
2- کافی / ج 1 / ص389 / ح 1.
3- کافی / ج 1 / ص 390 / ح 4.
4- من لا یحضره الفقیه / ج 4 / ص380 / ح 5818.