پرتو خرد: (خلاصه کتاب عقل): تحریر درس گفتارهای دکتر سید محمد بنی هاشمی صفحه 31

«یا هِشامُ! مَنْ سَلَّطَ ثَلاثآ عَلی ثَلاثٍ فَکَأَنَّما أَعانَ عَلی هَدْمِ عَقْلِهِ: مَنْ أَظْلَمَ نُورَ تَفَکُّرِهِ بِطُولِ أَمَلِهِ وَ مَحا طَرائِفَ حِکْمَتِهِ بِفُضُولِ کَلامِهِ وَ أَطْفَأَ نُورَ عِبْرَتِهِ بِشَهَواتِ نَفْسِهِ فَکَأَنَّما أَعانَ هَواهُ عَلی هَدْمِ عَقْلِهِ وَ مَنْ هَدَمَ عَقلَهُ أَفْسَدَ عَلَیْهِ دینَهُ وَ دُنْیاهُ.»(1)

«ای هشام! هرکس سه چیز را بر سه چیز چیره گرداند، گویی که به خرابی عقلش کمک رسانده است: کسی که نور تفکّرش را به درازی آرزویش تاریک کند و حکمتهای تازه اش را به زیادی کلامش محو کند و نور عبرتش را با شهوتهای نفسش خاموش کند؛ پس گویی که هوای خود را در نابودی عقلش یاری رسانده و کسی که عقلش را نابود کند دین و دنیای خود را بر خود تباه ساخته است.»

در این کلام حضرت علیه السلام تعبیر نور تفکّر و نور عبرت به کار رفته است که به عقل و علم اشاره دارد. با طول امل و شهوات نفس - که از حجاب های عقلند - این نور خاموش می گردد. از این مباحث روشن می شود که تفکّر، تنها در صورتی ارزشمند و مفید است که دارای نور باشد و این نور _ همانطور که بیان شد _ از خود فکر برنمی آید. پس همه احادیثی که امر به تفکّر کرده اند، یا آن را دارای ارزش مثبت دانسته اند، حمل بر تفکّری می شوند که همراه با نور عقل یا علم باشد.

1 - 5 - 10 - نشانه تفکّر

امام کاظم علیه السلام فرمودند:

«یا هِشامُ! إِنَّ لِکُلِّ شَیْءٍ دَلیلا وَ دَلیلُ الْعَقْلِ التَّفَکُّرُ وَ دَلیلُ التَّفَکُّرِ الصَّمْتُ.»(2)

«ای هشام! برای هر چیز نشانه ای است و نشانه عقل تفکّر است و نشانه تفکّر سکوت است.»