پرتو خرد: (خلاصه کتاب عقل): تحریر درس گفتارهای دکتر سید محمد بنی هاشمی صفحه 67

عقلی هم به خود عقل متّکی است. و اگر کسی عقل را می پذیرد، بدیهیّات عقلی را هم باید بپذیرد؛ در غیر این صورت، ارزشی برای عقل باقی نمی ماند.

بنابراین انکار ذاتی بودن حجّیّت عقل، به انکار حجّیّت آن می انجامد، چرا که عقل، حجّیّت خود را وامدار عامل دیگری نیست. به عبارت دیگر، عقل به چیز دیگری غیر از خود عقل قابل ارجاع نیست. بلکه حجّیّت حجّت های دیگر نیز به حجّیّت عقل برمی گردد.

عقل، اگر عقل است، به ذات خود روشن است و از جای دیگری روشنی نمی گیرد. حجّیّت ذاتی عقل هم از همین جا برمی خیزد. البتّه معنایی که از حجّیّت می فهمیم، غیر از معنایی است که از خود عقل و روشنگری آن می یابیم. امّا این معنا (حجّیّت) همواره همراه عقل و لازمه آن است. پس کسی که حجّیّت ذاتی عقل را منکر شده، حجّیّت آن را انکار کرده است و این انکار، به انکار خود عقل می انجامد، یعنی اصل نور بودن عقل و روشنگری آن را نفی کرده است.

اگر اصل عقل انکار شود، دست ما از هرگونه اقامه برهان هم کوتاه می شود. اگر با کسی برخورد کنیم که منکر اعتبار احکام عقلی باشد، در ارائه استدلال برای او فایده ای نمی بینیم؛ چرا که با انکار عقل، پایه و اساس همه براهین نفی می شود. بنابراین در ردّ کسی که عقل یا حجّیّت ذاتی آن را منکر شود، نمی توانیم دلیلی بیاوریم. این ناتوانی نه به جهت ضعف معرفت عقلی، بلکه از آن روست که عقل، مبنایی است که نمی توان اعتبار آن را به چیزی دیگر ارجاع داد.

3 _ 3 - شواهد نقلی

3 - 3 - 1 - عاقل: مخاطب امر و نهی و مشمول ثواب و عقاب خداوند

در حدیثی، امام باقر علیه السلام از مخاطبه خداوند متعال با عقل پس از آفریدن آن خبر داده اند. در بخشی از آن می فرمایند :

«لَمّا خَلَقَ اللّهُ الْعَقْلَ، اسْتَنْطَقَهُ. ثُمَّ قالَ لَهُ: ... أَما إِنِّی إِیّاکَ آمُرُ وَ إِیّاکَ أَنْهی وَ