جایگاه عقلانیت در اسلام صفحه 100

است. طبق این قاعده، از آن جا که خداوند ما را برای تکامل آفریده، اسباب تکامل را نیز در اختیارمان نهاده است.

امام کاظم علیه السلام در این بخش از روایت به همین مطلب اشاره دارد. می فرماید: خداوند برای سعادت و رستگاری بشر و رسیدن به قلّه های تکامل، دو وسیله مهم را که همان عقل (حجّت باطن) و پیامبران (حجّت ظاهر) است در اختیار بشر قرار داده است. خوشا به حال آنان که با استفاده از این دو ابزار، راه را از چاه شناخته و مسیر صحیح را برگزیده اند.

در این جا مباحث مختلفی مطرح است که به چند مورد آن ها اشاره می شود:

1. هماهنگی تکوین و تشریع

حجّت ظاهری (پیامبران و امامان علیهم السلام) از عالم تشریع، و حجّت باطنی (عقل) از عالم تکوین، هر دو کار خداست. آیا ممکن است این دو دستگاه با هم تضاد وناهماهنگی داشته باشند؟ آیا در امور تکوینی چیزی برخلاف تشریع یافت می شود؟ آیا در قانون شریعت (تشریع) چیزی برخلاف تکوین وجود دارد؟

با توجّه به حکمت خداوند، در کارها و دستورات وی تناقضی یافت نمی شود، به همین دلیل هرچه در شریعت اسلام آمده، ریشه ای در آفرینش انسان و جهان دارد. امکان ندارد قانونی در تکوین ریشه نداشته باشد و شریعت آن را بر انسان تحمیل کند. کلام امام کاظم علیه السلام به همین مطلب اشاره دارد که خداوند از یک سو پیامبران و امامان علیهم السلام را به همراه قوانین تشریع فرستاد و از سوی دیگر در درون انسان ها عقلی که با آن هماهنگ است به ودیعه نهاد.

2. اقسام قوانین تشریع و تکوین

قوانین شریعت و تکوین دو بخش دارد:

الف) در بخش اوّل، عقل، کلیّات و جزئیّات را درک می کند، به گونه ای که اگر