جایگاه عقلانیت در اسلام صفحه 109

2. فضول الکلام

گاه مسائل حکمت آمیزی به فکر انسان می رسد، و لذا گفته اند: «هر سری را عقلی است» (وَلِکُلِّ رَأْسٍ وَجْهٌ وَلِکُلِّ آدَمِیٍّ مِنْ رُؤُوسِ الْعَقْلِ) (1) بدین سبب باید از

همه فکرها استفاده کرد. گاه یک شخص سخنان حکمت آمیزی می گوید که یک عالِم با مطالعه گسترده اش به آن نرسیده است. حال اگر بر چنین عقل و فکری فضول الکلام (سخنان اضافه بی حساب و کتاب) حاکم شود، عقل را نابود کرده، و دیگر اثری از سخنان حکمت آمیز نخواهد بود.

انسان های پرحرف معمولا زیاد مرتکب غیبت، دروغ، تهمت، شایعه پراکنی ودیگر گناهان زبانی می شوند. نتیجه این که فضول الکلام، نابودکننده سخنان حکمت آمیز است.

3. شهوات نفسانی

امور عبرت آموز در عالم فراوان است، اما برخی ساده از کنار آن ها عبور می کنند. ایوان مدائن را بسیاری دیده و ساده از کنار آن گذشته اند؛ امّا یک شاعر حکیم با نظر عبرت و دقّت به آن نگریسته و قصیده ای جاودانه درباره آن سروده است. (2) خیلی ها به تماشای تخت جمشید رفته و عبرت نگرفته اند، امّا دانشمند معروف شیرازی، آقای شیخ علی ابیوردی (3) اشعار بلندی - که استقبال از اشعار

1- بحارالانوار، ج 1، ص 99، ح 14 و مستدرک الوسائل، ج 1، ص 81 .
2- قصیده بلند «ایوان مدائن» از افضل الدین بدیل بن علی حسان العجم شروانی، معروف به خاقانی است کهمصرع اوّل آن به شرح زیر است:هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هانایوان مدائن را با دیده عبرت بین
3- شیخ علی مجتهد شیرازی، معروف به ابیوردی از شاگردان مرحوم آخوند خراسانی است و بر رسائل شیخانصاری حاشیه زده است. و استادش آخوند خراسانی، تقریظی ارزشمند بر کتاب او نوشته و او را بسیارستوده است. تولّد او را ماه شعبان سال 1313 ه .ق نوشته اند. مصرع اوّل قصیده او چنین است:در بارگه جمشید دی فاخته خوشخوانبا نغمه چنین می گفت ای طرفه کهن ایوان