جایگاه عقلانیت در اسلام صفحه 110

خاقانی است - درباره آن گفته است. خلاصه این که همه چیز دنیا عبرت است، امّا عبرت گیرندگان کم هستند. (1)

پیرمرد قد خمیده ای که با چهار قدم راه رفتن دچار تپش قلب و بالارفتن ضربان قلب و تنگی نفس می شود و ناچار است دقایقی بنشیند و استراحت کند و سپس چند گام دیگر بردارد، برای جوانان عبرت است. زیرا او هم در ایّام جوانی، پرنشاط و قدرتمند و پرنفس بوده و اکنون دچار عوارض کهولت سن شده است. عوارضی که در انتظار همه جوانان است و آن ها نباید به وضع فعلی خود مغرور شوند. هر تار موی سفیدی که بر سر و صورت انسان پدیدار می شود، هشدار و عبرتی است. هر برگ زردی که از شاخه درختی بر زمین می افتد عبرت بوده و پیامش این است: «من همیشه زرد و پژمرده نبوده ام؛ بلکه در گذشته سرسبز و شاداب بودم و گذشت زمان با من چنین کرده و با تو نیز خواهد کرد. به شور و نشاط و قدرت کنونی ات مغرور مشو. با گذشت زمان تو هم نیروهایت را از کف خواهی داد و با یک نسیم سقوط خواهی کرد!».

تاریخ، اشعار شعرای هدفمند، بیمارستان ها، گورستان ها و مانند آن، همگی عبرتند؛ امّا متأسفانه هنگامی که شهوات بر عقل و خرد انسان مسلّط می شود اجازه عبرت آموزی نمی دهد. آری، شهوات، نور عبرت را خاموش می کند.

بنابراین، آرزوهای طولانی، فضول الکلام و شهوات، آفت های سه گانه عقلند و کسانی که این آفات را بر عقل خود مسلّط کنند، عقل خویش را نابود کرده اند.

درضمن از این جمله معلوم می شود که انسان دارای اختیار است، می تواند این آفت ها را بر عقل خود مسلّط کرده و آن را نابود کند، یا می تواند مسلّط نکرده و حیات عقلش را حفظ کند.

کسی که عقلش را فاسد و نابود کند، دنیا و آخرتش را از دست می دهد و میان خیر و شر، و زندگی دو روزه دنیا و سعادت جاودانه آخرت، فرقی نمی گذارد.