جایگاه عقلانیت در اسلام صفحه 183

جَعَلَها فی عَیْنَیْکَ وَهِیَ اَقَلَّ مِنَ الْبیضَهِ). (1)

ولی در جواب شخص دیگری که از سطح معرفت و آگاهی بالاتری برخوردار بود، فرمود:

«اِنَّ اللهَ تَبارَکَ وَتَعالی لایُنْسَبُ اِلَی الْعَجْزِ، وَالَّذی سَأَلْتَنی لا یَکُونُ؛ بله، خداوند بر هر چیزی قادر است، امّا آنچه تو گفتی، امکان پذیر نبوده و محال است» (2)

این سؤال مثل این می ماند که کسی بگوید: «آیا خداوند قادر است شصت را مساوی چهل کند بدون آن که چیزی بر چهل افزوده و از شصت کاسته شود؟». خداوند قادر مطلق است؛ ولی این کار از نظر عقلی امکان پذیر نیست.

درضمن این که در ابتدای رساله توضیح المسائل مراجع عظام تقلید آمده: «بر همه مردم واجب است اصول دین خود را از روی دلیل و برهان پذیرفته باشند» منظور این است که هرکس به فراخور حال خود و مطابق علم و آگاهی اش این کار را انجام دهد. یکی ممکن است از راه برهان علیّت و نظم و مانند آن به توحید برسد، دیگری از مطالعه ساختمان بدن انسان، سومی از مسائل ساده تر و یکی هم مانند آن پیرزن از چرخ نخ ریسی اش. وقتی از او که مشغول کار با چرخ نخ ریسی خود بود پرسیدند: از کجا خدا را شناختی؟ دست از چرخاندن چرخ برداشت وخاموش نشست. گفتند: چرا جواب نمی دهی؟ گفت: پاسخ گفتم. گفتند: چطور؟ گفت: تا دستان ناتوان من این چرخ را به حرکت درنیاورد، نمی چرخد. چگونه ممکن است عالم هستی با تمام عظمت و بزرگی اش، بدون خالق و مدیر و مدبّری اداره شود؟

شاید روایت نبوی «عَلَیْکُمْ بِدینِ الْعَجایِزِ» اشاره به همین داستان باشد. (3)

یا آن عرب بیابانی به جای پای شتران استدلال کرد که ما از جای پای شتران به

1- بحارالانوار، ج 4، ص 143، ح 12.
2- بحارالانوار، ج 4، ص 143، ح 10 .
3- بحارالانوار، ج 69، ص 135.

وجود شترانی که از این جا عبور کرده اند پی می بریم و از مخلوقات و پدیده های فراوان خداوند قادر متعال نیز به وجود او پی می بریم. (البعره تدل علی البعیر، واثر الاقدام علی المسیر، افسماء ذات ابراج والارض ذات فجاج لا تدلان علی اللطیف الخبیر). (1)

حضرت علی علیه السلام نیز در سطح بالاتری در خطبه اشباح (2) ، خداشناسی را مطرح

کرده است.

خلاصه این که با هرکس باید به مقدار عقل و توانایی اش سخن گفت. هنگامی که سروکارمان با بچّه بود باید بچگی کرد و با زبان خودش با او سخن گفت و با دیگران نیز به مقدار عقل و درکشان.

1- بحارالانوار، ج 66، ص 134.
2- نهج البلاغه، خطبه 91 .