جایگاه عقلانیت در اسلام صفحه 89

فراز سیزدهم: نشانه عقل

اشاره

«یَا هِشَامُ! إِنَّ لِکُلِّ شَیْءٍ دَلِیلاً وَدَلِیلُ الْعَقْلِ التَّفَکُّرُ وَدَلِیلُ التَّفَکُّرِ الصَّمْتُ وَلِکُلِّ شَیْءٍ مَطِیَّهً وَمَطِیَّهُ الْعَقْلِ التَّوَاضُعُ وَکَفَی بِکَ جَهْلاً أَنْ تَرْکَبَ مَا نُهِیْتَ عَنْهُ؛ ای هشام! برای هر چیزی دلیل و نشانه ای است، و دلیل و نشانه عقل اندیشیدن است، و نشانه اندیشیدن سکوت و خودداری (از سخنان ناروا) است. و برای هر چیزی مرکبی است، و مرکب عقل تواضع است، و برای نادانی تو همین بس که مرتکب کاری شوی که از آن نهی شده ای».

همان گونه که قبلا گفتیم، تمام این حدیث طولانی بر محور عقل و عقلانیّت دور می زند و در این فراز، از زاویه دیگری به عقل نگاه شده و نشانه عقل واندیشیدن بیان گشته تا هرکس عیار عقل و اندیشه اش را با آن محک بزند؛ همان گونه که می توان با این مقیاس، میزان عقل و فکر دیگران را نیز اندازه گرفت. به زندگی فرد مورد نظر نگاه کن، اگر در همه چیز؛ در مسائل دینی، اجتماعی، سیاسی، خانوادگی، تربیتی، رسانه ای، و خلاصه در همه اعمال و رفتار و موضع گیری ها و سخنانش، عقل و فکر حاکم باشد، نشانه عقلانیّت اوست ومی توان به وی اعتماد کرد، وگرنه عاقل و قابل اعتماد نیست.

تفکّر، در قرآن

اسلام به تفکّر و اندیشیدن اهمیّت بسیار زیادی داده است، تا آن جا که