عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 122

ظواهر الفاظ شرع در معارف حجت نیست، زیرا ظواهر تنها موجب ظن و گمان می شوند و در معارف یقین لازم است. (1)

راه حل ابن رشد در صورت تعارض عقل و ایمان

به نظر ابن رشد، اگر برهان به چیزی منتهی شد، این امر از دو حال خارج نیست: یا دین در مورد آن ساکت است یا حرفی زده است. در صورت نخست که تعارضی نیست، اما صورت دوم خود دو صورت دارد: یا برهان و آموزه شریعت موافق یک دیگرند که در این صورت باز حرفی نیست، ولی اگر مخالف هم دیگر بود به تأویل شرع می پردازیم، یعنی لفظ را از معنای حقیقی به معنای مجازی سوق می دهیم بدون اینکه اخلالی در عرف زبان عرب وارد شود، چنان که همین کار را در مورد احکام شرعی هم می کنیم. همه مردم حق تأویل ندارند، فقط اهل برهان حق تأویل دارند. آنان نیز حق اعلام تأویل به همه را ندارند؛ چرا که این دعوت به کفر خواهد بود. بقیه مسلمانان باید حمل بر ظاهر کنند و با هر روشی که می فهمند با همان روش بفهمند؛ اگر با روش نقلی بهتر می فهمند به همان تمسک کنند و دنبال فهم تعقلی نباشند. (2)

آن چه گفته شد نتیجه دیدگاه ابن رشد در مورد پیوند و رابطه عقل و ایمان یا به عبارتی دین و فلسفه بود که به صورت واضح دیدگاهش را بیان می کند. ابن رشدیان لاتینی نیز همین موضع وی را دنبال کرده اند. به گزارش اتین ژیلسون ، آنان نیز در آخر برای رفع تعارض، فلسفه را بر دین مقدم کرده و باورهای دینی مسیحیت را بر اساس آموزه های