عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 131

برای تردید باقی نمی گذارند؛ اما تصور اینکه آن چه جامه عمل پوشیده و در خارج تحقق یافته است، ذره ای از این قانون تخلّف نکرده، پنداری بیش نیست.

نتیجه گیری بخش ابن رشد

می توان نتیجه سخنان ابن رشد را در سه نکته خلاصه کرد:

1. علوم و معارف دینی برای رسیدن به خداوند کافی نیست و باید علوم بشری هم - اگرچه به عنوان مقدمه واجب - ضمیمه شود. بدین شرح که معرفت خدا واجب واجبات است و علوم دینی می خواهند ما را به آن جا برسانند، ولی برای فهم صحیح علوم دینی باید علوم بشری را هم یاد گرفت. پس تعلیم علوم بشری هم واجب است.

2. بین علوم بشری و علوم دینی گاهی تعارض پیش می آید اما این تعارض بدوی و ظاهری است؛ یعنی علوم بشری با ظواهر دین تعارض پیدا می کند و بعد از حمل ظاهر، بر معنای مجازی و تأویل آن تعارض رفع خواهد شد. در هنگام تعارض آیات و روایات هستند که تأویل می شوند تا با علوم برهانی بشری سازگار شوند.

3. تعارض عقل و وحی راه حل واحدی ندارد بلکه به عدد انسان ها مختلف است. یک آیه را نسبت به عده ای باید حمل بر معنای ظاهری کرد و نسبت به عده دیگر حمل بر معنای تأویلی کرد. تعلیم و تربیت انسان ها به حسب استعداد آنها مختلف است و هر چیزی را نباید در تعلیمات عمومی بیان کرد.