عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 147

دلیل یکسان بودن ماهیت نسبت به وجود و عدم، نیاز به علت دارد تا به آن وجود دهد. اما بعد از آنکه علت به معلول وجود داد معلول دارای یک وجود مستقل خواهد شد. لیکن صدرا این طرز تفکر راتغییر داد و گفت: چون معلول امکان فقری دارد و وجودش به گونه ای است که نیازمند و وابسته و مربوط به علت است نمی تواند از علت جدا باشد؛ به عبارت دیگر معلول وجودش همواره وابسته به علت است و استقلالی از خود ندارد. اگرچه می توان برای او وجودی مستقلّی تصور کرد، به عبارت سوم، معلول، سایه و تجلّی علت است.

7- حرکت جوهری

تا قبل از ملاصدرا معتقد بودند که حرکت فقط در برخی از اعراض اجسام اتفاق می افتد؛ یعنی برخی از اعراض اجسام دچار تغییر می شوند مثل تغییر در عرض این (حرکت ماشین) یا تغییر در کم (مثل تغییر در رنگ سیب) و حرکت در جوهر یک شیء اصولاً امکان ندارد، چون انقلاب در یک شیء محال است. (1) اما صدرالمتألهین معتقد شد نه تنها در همه اعراض حرکت داریم، در جوهر هم می توانیم و بلکه باید قائل به حرکت شویم. حرکت دراعراض به واسطه حرکت در جوهر است؛ یعنی چون جوهر تغییر می کند اعراضی مثل اعراض بالا نیز تغییرمی کند. (2) عمده دلیل ملاصدرا در این زمینه آن است که اگر شما وجود عرض را تابع وجود جوهر می دانید - یعنی معتقدید تا