عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 163

3. آراستن باطن به صورتهای عملی و معارف حقیقی دینی.

4. فنای نفس از ذات خود و حصر نظر بر خداوند و عظمت او.

مرحله اول که به افعال ظاهری انسان مربوط است اولین حالت عقل عملی است؛ یعنی در این مرحله عقل عملی خیر و شر امور عملی را با استفاده از قوانین الهی درمی یابد و زمینه همان مراتبی است که در عقل نظری است؛ مثلاً مرتبه تهذیب ظاهر چون حالت پایداری و استقرار ندارد و مرز عدم است مانند حالت هیولانی عقل نظری است ولی با کسب فضیلت های روحی اخلاقی عقل عملی از مرتبه هیولانی خارج و به صورت بالملکه درمی آید؛ یعنی اولیات عقل عملی را درک کرده است و اینک برای استنباط و درک چیزهایی به کار می رود که اولی نیستند. مرتبه سوم که متناظر با عقل بالفعل می باشد به گونه ای که فرد می تواند به صورت بالفعل تمام خیرها و شرها را مشاهده کند وبالاخره مرتبه چهارم که فنای نفس است شبیه عقل مستفاد می باشد که در آن مشاهده صور ادراکی در حین اتصال به ساحت ربوبی است.

اما در پاسخ به سؤال دوم باید اذعان کرد که دشواری هایی وجود دارد. اگر بتوانیم چنان که صدرا می گوید استعمال لفظ عقل عملی در خود فعل یا حالت روحی خاص را توجیه کنیم، در توجیه استعمال عقل عملی در دو مرتبه اخیر توفیقی نخواهیم یافت.

می توان قبول کرد که چون فعل ظاهری برخاسته از رأی جزیی عقل عملی در حسن و بایستگی آن است که به مدد قوای محرکه صورت می گیرد و از این رو استعمال عقل عملی درباره آن رواست و همین طور درباره حالت های روحی بگوییم که محصول بی واسطه همین افعالند و