عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 177

باشد و منظورش از ایمان هم مرتبه عالیه آن باشد؛ یعنی مرتبه عالیه ایمان و یا به تعبیر ایشان ایمان حقیقی همان علم و یقین است که از آن به حکمت الهی یاد می شود. شاهد بر این ادعا این است که ایشان در جلد ششم اسفار، پس از بررسی حکمت الهی گفته است: «انّ هذا القسم من الحکمه... هو الایمان الحقیقی بالله و الیوم الآخر...» (1) لذا معلوم است که صرف علم تصدیقی منطقی، حکمت الهی به شمار نمی آید.

بنابراین اگر نظر صدرا همان علم تصدیقی باشد صحیح نیست و ایراد وارد است؛ ولی اگر منظور، مضمون روایات (یعنی مرتبه عالیه علم و یقین) باشد صحیح است. لکن ایرادش این است که آن نیز محصول و اثر ایمان حقیقی است، نه خود ایمان حقیقی؛ یعنی ایمان یک مرتبه قبل از آن حاصل می شود.

معاد جسمانی و تطبیق شریعت بر حکمت در دیدگاه صدرا

اینکه ابن سینا در مسئله «معاد جسمانی» بر امتناع آن برهان اقامه می کند و به واسطه اخبار صادق به آن معتقد می شود، تعجب صدرا را برانگیخته است. او می گوید:

«مبانی وارده از شرع مقدس و انبیاء برخلاف عقل نخواهد بود و ممکن نیست انسان متعبد و مؤمن به وجود امر محال شود». (2)

در جای دیگر باز هم تأکید می کند:

«قد اشرنا مداراً الی ان الحکمه غیر مخالفه للشرایع الحقه بل المقصود منهما شیء واحد و هی معرفه الحق الاول وصفاته و افعاله و هذه تحصل