عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 202

مواد خام معرفت در خارج از انسان هستند و از طریق حواس انسان (عامل ترکیبی) درک می شوند و ذهن انسان (عامل پیشینی) روی آن کار می کند. ذهن برای درک مواد خام اشکال شهودی زمان و مکان (1) را به کار می گیرد. هم چنین از مقولات یا مفاهیم محض درک (2) مانند کمیت و کیفیت، استفاده می کند. نتیجه آن که ذهن در واقع نمی تواند جهان خارج را آن طور که فی نفسه هست درک نماید، زیرا «هر چند مطالب پیشینی زیادی در مورد امور ظاهری می توان گفت، اما چیزی درباره ماهیت امور واقع در زیر ظاهر نمی توان بیان داشت». (3) مثل این که اگر به تمام امور با یک عینک قرمز رنگ نگاه کنیم. چیزهایی می بینیم، اما همه قرمز رنگ هستند. بدین طریق کانت استدلال می نماید که ذهن به تمام امور از طریق صور شهودی و مقولات فهم خود می نگرد و به ناچار هر چه را که با آن برخورد می کند، مقید می سازد.

این نظریه نتایج بسیار مهمی به بار آورد. انتظار می رفت این نظر پاسخی به شک هیوم باشد، اما برعکس، شک بیشتری ایجاد کرد. گفته شده است که هیوم مشکل معرفت را به کانت سپرد و کانت آن را به عنوان راه حلی پس داد، لیکن در واقع آن چه کانت تحویل داد، عبارت بود از صورت پیچیده تری از نظریه تصویری معرفت. نظریه کانت، علاوه بر اینکه نظریه جامعی در مورد معرفت نیست، همان ایرادهای اساسی پیشینیان هم بر آن وارد است.

بدین طریق آن چه معرفت درباره اشیاء نامیده می شود، تا حدی خیالی

1- (1) . Forms of intuition of time and space.
2- (2) . Pure concepts of The understanding.
3- (3) . اتین ژیلسون، نقد تفکر فلسفی غرب، ترجمه دکتر احمد احمدی، ص 216.