عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 203

است. وقتی یک دانشمند (یا یک شخص معمولی) درباره زمان و مکان یا علت و معلول سخن می گوید، در واقع در مورد اموری که واقعاً وجود دارند حرف نمی زند، بلکه فقط درباره عادت های فکری خود سخن می گوید، زیرا غیر از این کار چاره دیگری ندارد. در صورتی که عقیده کانت صحیح هم باشد، نمی توان گفت که این مفاهیم به خود اشیاء هم قابل اطلاق هستند یا نه. بلکه در تحلیل نهایی ماهیت امور ناشناخته باقی می ماند.

اگر چه کانت در مورد درک ماهیت اصلی امور مادی نیز شک داشت، اما شک او درباره حقایق ماوراءالطبیعی بیشتر است. صور شهودی فقط در مورد امور تجربی اعتبار دارند. وقتی ذهن انسان از محدوده امور مادی خارج شود، خود را در میان تضادهای منطقی و تناقضات زیادی خواهد یافت. چیزی که در این مورد می توان آموخت، این است که ذهن ممکن نیست هیچ نوع معرفت عقلی در مورد امور فراسوی دنیای تجربی کسب نماید. (1)

آیا مابعدالطبیعه نظری ممکن هست یا نه ؟

در دیالکتیک استعلایی، هدف کانت جواب دادن به این پرسش است که آیا مابعدالطبیعه نظری ممکن هست یا نه؟ و جوابش هم این است که عقل نمی تواند تصمیم ایجابی یا سلبی درباره مسائل مابعدالطبیعه بگیرد. دلیلش نیز این است که احکامی که عقل نظری در ماوراء تجربه اثبات می کند، جدلی الطرفین (2) است. جدلی الطرفین در اصطلاح میرداماد در «قبسات» یعنی بر هر دو طرفش می شود احتجاج کرد. (3) اما

1- (1) . جمعی از اساتید فلسفه، فلسفه یا پژوهش حقیقت، ترجمه: جلال الدین مجتبوی، ص271.
2- (2) . Antinomy.
3- (3) . میرداماد، قبسات، باهتمام دکتر مهدی محقق، ص 25.