عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 211

ترکیبی هستند، چگونه می توان ادعا کرد که محمول وجود را نمی توان بی تناقض رد کرد؟ این صفتی است که فقط در گزاره های تحلیلی هست و به همین دلیل تحلیلی خوانده می شود.

به طور خلاصه همان طور که فکر کردن به اینکه من میلیونها تومان در بانک دارم نمی تواند نشان دهد که من واقعاً چنین پولی در حسابم دارم، برهان وجودشناسی خدا هم ممکن نیست وجود او را اثبات نماید.

هر چند وجود عینی خدا را نمی توان ثابت کرد، لیکن با دلایل نظری هم نمی توان آن را رد کرد. با آنکه کانت تلاش های الهیات طبیعی را باطل اعلام می دارد، اما راه بحث درباره خدا را کاملاً مسدود نمی کند. او معتقد است که بررسی هایش نشان می دهد تفکراتی که فراتر از محدوده تجربه اند، فریب دهنده و بی اساسند و هم چنین این درس را به ما می آموزد که فکر بشر این تمایل را دارد که از این حد فراتر برود و افکار ماوراءالطبیعی را مانند قالب های فکری خط طبیعی بداند. این تمایل هم خوب است و هم بد. در صورتی بد است که تصور کنیم خدا و آزادی و نامیرندگی موضوعات واقعی هستند که می توان آنها را با عقل شناخت. اینها در واقع تصورات منتظمی هستند که به افکار و زندگی ما هدف و مفهوم می بخشند و حقایق عینی نیستند. با توجه به بحث کانت در کتاب «سنجش خرد ناب» به این نتیجه می رسیم که بحث درباره خدا در قلمرو افکار نظری قرار ندارد، بلکه در قلمرو اخلاق باید به آن پرداخت.

برداشت کانت از خدا

کانت اخلاق را هم به باد انتقاد گرفت. اگر انسان متجدد باید به صورت