عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 219

سعادت کامل و هم کمال اخلاقی را شامل شود. ولی این مفاهیم از لحاظ منطقی از هم جدایند و از این رو الهیات جهت پر کردن این فاصله مفروض انگاشته می شود. جدا کردن دعاوی دینی از حوزه دعاوی علمی و نشاندن آن در حوزه اخلاقی، دو شاخه شدن عقلانیت را به حوزه نظری و عملی فرض می دارد. به طور سنّتی اعتقاد بر این بود که عقل نظری حاکم بر اعتقادهاست و عقل عملی حاکم بر اعمال. ولی کانت معتقد است که عقل عملی ضروری می بیند که الوهیت را مفروض انگارد و عقل نظری ملزم است که به خواسته های عقل عملی احترام نهد.

تأثیر تفکر دینی کانت

جان. ای. اسمیت ، در دائره المعارف دین، در مقاله فلسفه و دین توضیح داده است که بعد از کانت سه نوع واکنش مستقل و متمایز در میان متفکران در عرصه دین و فلسفه به ظهور رسید. (1)

از این سه نوع واکنش یا بهتر بگوییم سه نوع پیامد، نخست به واکنش های الحادی اشاره می کنیم. این تأثیر در میان متفکرانی به ظهور رسید که مابعدالطبیعه را از کانت در «سنجش خرد ناب» او پذیرفتند، اما اثبات مقاصد و اغراض مابعدالطبیعه، یعنی خدا و جاودانی نفس را، در نقد عقل عملی از او نپذیرفتند و به اصطلاح «کلوا و اشربوا»ی وی را گوش کردند اما «ولاتسرفوا»ی او را فراموش کردند. اینان عجز عقل را در اثبات وجود خدا، چنان که کانت ادعا کرده بود قبول کردند اما گواهی دل را در اعتقاد به خدا کافی و وافی ندانستند. آرتور شوپنهاور (1860