عقل و ایمان از دیدگاه ابن رشد، صدرالمتالهین شیرازی و ایمانوئل کانت صفحه 228

کانت، از بیرون فرمان نمی دهد و تصور کانت از خدا، از این حیث با تصوری که در ادیان از خدا وجود دارد تفاوت کلی و اساسی دارد.

کانت معتقد است که این تصویر بیرونی از خدا (1) ناشی از قیاس به نفس و تسرّی اوصاف انسانی به خداست. خدا را نیرومند و قهار پنداشتن و فرمان روا انگاشتن و فرمانبردار او بودن، با اخلاق کانتی و دین کانتی منافات دارد. به همین جهت است که وحی و دین وحیانی در دین داری کانتی مدخلیت و ماهیت چندانی ندارد. کانت به دین طبیعی، (2) یعنی دینی که با قوای طبیعی عقل آدمی درک شود، بیش از دینی که به مدد وحی ماوراء طبیعی نازل و تصدیق شود اهمیت می دهد.

کانت از مسیحیت تفسیری به دست می دهد که با مبانی او سازگار باشد. او مفاهیمی از قبیل گناه ازلی و تجسّد خداوند در عیسای مسیح و فدا شدن مسیح و ملکوت را به گونه ای اخلاقی و موافق با درک عقل طبیعی آدمی تفسیر می کند. در تصور کانت از دین جایی برای معجزه که امری مغایر با عقل طبیعی است وجود ندارد. به اعتقاد او با وجود قانون اخلاقی در دل، برای تصدیق خداوند نیازی به معجزه احساس نمی شود. هم چنین شعائر و مناسک دینی و عبادت و دعا نیز در نظر او چندان مهم نیست، به همین جهت دوستش «یاخمان» R.B.Iachmann - که زندگی نامه او را نوشته است - درباره او می گوید: «با اینکه عمیقاً متدین بود از هرگونه مراسم و آداب ظاهری دینی دوری می جست، در اواخر عمر به هیچ وجه برای عبادت به کلیسا نمی رفت». (3) کانت، به تعدد ادیان قائل نیست و دین را ذاتاً امری واحد و یگانه می داند و تعدد مذاهب و

1- (1) . Externalism.
2- (2) . Natural Religion.
3- (3) . فلسفه کانت، ص 324.