معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 113

فطری است. انگیزه اصلی افراد در ابداع، اکتشاف و به ویژه خلق نظریه ها، گرایش فطری است. (1) (بعد فنی)

5. گرایش به پرستش: مهم ترین گرایش فطری از نظر استاد، مقوله پرستش یا مقوله عشق است. استاد در توضیح مقوله عشق و پرستش، به تفصیل دیدگاه های مربوط به تفسیر عشق را ذکر می کند. (2) (بعد عشقی)

روش استاد در اثبات فطریات

استاد نظریه فطرت را از متون دینی اخذ کرده، اما در ارائه آن به صرف ادعا اکتفا نکرده اند، بلکه به بیان دلیل هم پرداخته است. ایشان درباره روش اثبات فطریات، این مسئله را اساساً فلسفی می داند و در واقع افراد را به تجربه فلسفی دعوت می کند. «این ناشی از یک فکر فلسفی است که در همه افراد بشر است». (3) روش فلسفی استاد در اثبات نظریه، آمیزه ای از روش تحلیل منطقی و ارجاع به تجارب فلسفی همگانی است.

استاد به منزله یک روش، در اثبات فطرت به نقد و رد نظریه های رقیب می پردازد. همه نظریه های رقیب را می توان در یک دیدگاه عمده گرد آورد: ارجاع به عوامل محیطی و اجتماعی. بنابراین، منطقاً در مواجهه با رفتارهایی چون حقیقت طلبی، خیرخواهی، زیبایی دوستی و عشق و پرستش، بر سر دو راهه قرار گرفته ایم. آیا به فطرت ارجاع دهیم یا به عوامل بیرونی؟ این امر را می توان به نحو منفصله، مقدمه نخست استدلال قرار داد.

«آیا امور و مسائل ماورای حیوانی، مثل حقیقت خواهی - که انسان دارد-، همه اکتسابی است و ریشه ای در ساختمان انسان ندارد، یا نه؟ آیا حقیقت خواهی را ضرورت اجتماعی به انسان تلقین کرده یا جزء نهاد انسان است». (4)

در فرض یاد شده، قسمت دوم باطل است؛ زیرا شرایط اجتماعی اموری متغیرند، درحالی که گرایش های فطری ثابت اند. شرایط محیطی، جهان شمول نیستند درحالی که گرایش های فطری جهان شمول اند. اگر نیازهای مادی و معیشتی سرچشمه علم، عدالت،

1- (1) . مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی، ج5، ص105.
2- (2) . مقالات فلسفی، ج2، ص156.
3- (3) . مجموعه آثار، ج3، ص463.
4- (4) . همان، ص467.