معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 131

نیاز به قید دیگری هست؟ زیرا اگر صرفاً می گفتیم «معرفت، عقیده ای است که همراه با صدق باشد»، آن وقت باید حدس های صائب خودمان را هم معرفت تلقی می کردیم؛ چون ما در حدس های صائب، هم عقیده داریم به چیزی و هم آن چیز صادق درمی آید. اما ظاهراً شهود ما به ما می گوید که حدس صائب علم نیست و اگر کسی حدسی بزند و اتفاقاً حدس اش هم صائب از آب دربیاید، نمی شود بگوییم «او به مؤدّای این حدس خودش و به متعلق این حدس خودش، علم دارد». بنابراین اصل بر این است که وقتی عقیده ای منضمّ به صدق شد، منضمّ به یک شیءِ ثالثی نیز بشود تا بتوانیم از آن تعبیر به معرفت کنیم. اکنون پرسش این است که شیء ثالث چه چیزی است؟

در اثر بهت و نفوذی که دکارت و لاک -به خصوص لاک- در معرفت شناسی داشته اند این x ، همان استدلال شد؛ بنابراین، عقیده برای اینکه تبدیل به علم شود باید هم صادق باشد و هم مستدلّ؛ یعنی صدق نفس الامری کفایت نمی کند، بلکه صاحب عقیده هم باید بر این صدق نفس الامری، دلیلی داشته باشد. (1) در واقع می توان گفت که برای تبدیل این x به استدلال، از سه مرحله گذر شد؛

1. یکی بحث در باب توجیه به معنای دقیق و مذهبی و اخلاقی آن، که به معنای محق بودن و صاحب حق بودن بود؛ یعنی اینکه این محق بودن و صاحب حق بودن علی القاعده باید بر افعالی که مشمول احکام اخلاقی اند، بار بشود و این افعال، افعال ارادی اختیاری اند.

2. خود باورداشتن نیز یک فعل ارادی اختیاری است. بنابراین همین گونه که اخلاق در همه جا باید و نباید دارد و احکام صادر می کند، در مسئله باور یافتن ها و باور نیافتن های بشر نیز احکامی صادر می کند؛ چون باوریافتن و باورنیافتن، یعنی تشکیل باور نیز، خود یک فعل ارادی اختیاری است. در اینجا بشر می تواند برحق بودن یا بر حق نبودن، و حق داشتن یا حق نداشتن را به باورها نسبت بدهد. بنابراین اگر شخصی حق داشت که عقیده ای را واجد باشد، این متفکران به خود آن عقیده می گفتند justified و به شخص نیز به اعتبار عقیده اش می گفتند justifiud. و اگر حق نداشت که