معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 149

پلنتینگا دیدگاه خود را در باب بی نیازی از استدلال در باور به وجود خداوند، در آثار متعددی آورده است. او نخستین بار در کتاب خداوند و دیگر اذهان (1) که در سال 1967 میلادی منتشر شد، باور به وجود خداوند را به باور به وجود اذهان دیگر تشبیه و ادعا کرد:

همان گونه که دلیلی قوی و غیرقابل خدشه برای اثبات ذهن های دیگر، علاوه بر ذهن خود نداریم و درعین حال پذیرش وجود ذهن های دیگر، امری معقول است، باور به وجود خداوند نیز باوجود عدم وجود دلایل غیر قابل خدشه، امری معقول است.

پلنتینگا در این کتاب آن دسته از دلایل سنتی را که در اثبات وجود خداوند اقامه شده است - همچون دلایل وجود شناختی، جهان شناختی و غایت شناختی - قاصر از اثبات وجود خداوند معرفی می کند و هر یک را گرفتار مشکلاتی می داند. اما در عین حال، ادعا می کند که یک متدین می تواند به نحوی معقول، وجود خداوند را بپذیرد. آثار اولیه پلنتینگا در باب معرفت شناسی اصلاح شده، بر معقول یا موجّه بودن باور به وجود خداوند متمرکز است و او سعی دارد که معقول و موجه بودن باور متدینان را به وجود خداوند، بدون وجود دلایل غیرقابل خدشه به اثبات رساند، اما در آخرین اثر خود، بر این نکته تأکید می ورزد که به جای پرداختن به دو مسئله مذکور یعنی معقولیت و توجیه، باید بر مسئله تضمین (2) داشتن باور متدینان به وجود خداوند تأکید کرد. این چرخش رویکرد ناشی از نظریه پلنتینگا در باب توجیه معرفت شناختی است که در دو کتاب اثرگذارش (منتشر شده در سال 1993م) با نام های تضمین، مناقشه جاری (3) و تضمین و کارکرد خوب (4) اتخاذ کرده است. پلنتینگا در کتاب نخست، نظریه های متعددی را که در باب توجیه معرفت شناختی ارائه شده، نقد کرده است و بیان می کند که هیچ یک از این نظریه ها، نظریه ای صحیح نیست. او در رابطه با توجیه می گوید:

توجیه به معنای درست کلمه - توجیه وظیفه گرایانه - شرط لازم تضمین، نیست.

توجیه چیز خوب و حالت ارزشمندی است، چه از لحاط درونی و چه از لحاظ بیرونی؛ اما برای تضمین نه لازم است و نه کافی». (5)

1- (1) . God And Other Minds.
2- (2) . Warrant.
3- (3) . Warrant: The Current Debate.
4- (4) . Warrant and Proper function.
5- (5) . Ibid, p. 45.