معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 188

بر این اساس، اگر انسان به مقتضای فطرت خود تربیت شود و عوامل انحرافی مانع نشود، خداشناس و خداباور خواهد بود.

امام حسین علیه السلام در دعای عرفه، پایه بودن ایمان به خداوند را با عبارتی شیوا و رسا بیان نموده است:

«متی غبت حتی تحتاج إلی دلیل یدک علیک، ومتی بعدت حتی تکون الآثار هی التی توصل إلیک»؛ کی پنهان بوده ای تا به دلیلی که بر وجود تو دلالت کند، نیاز داشته باشی، و کی دور بوده ای که نشانه های خلقت، ما را به تو برساند؟

بدیهی یا پایه بودن معرفت و ایمان به خداوند، در فلسفه و کلام اسلامی نیز مطرح بوده و طرفدارانی داشته است. صدرالمتألهین پس از یادآوری ادله های گوناگونی که فیلسوفان و متکلمان الهی برای اثبات وجود خداوند بیان کرده اند، چنین می گوید:

وجود خداوند - چنان که گفته شده - فطری انسان است؛ زیرا انسان هنگامی که در وضعیت هولناک و حالات سخت قرار می گیرد، به مقتضای فطرت خویش به خداوند توکل کرده و به طور غریزی به موجودی که اسباب جهان را فراهم می آورد و دشواری ها را آسان می سازد، روی می آورد؛ بدین جهت، بیشتر عارفان به حالتی که انسان در لحظه های خطر مانند غرق شدن و سوختن در خود احساس می کند، بر اثبات وجود خدا استدلال می کنند و در کلام خداوند (قرآن) نیز به این مطلب اشاره شده است. (1)

مقصود صدرالمتألهین از اشاره های قرآنی به فطری بودن خداشناسی، آیاتی است که یادآور می شود، مشرکان هنگامی که احساس خطر می کنند و از اسباب طبیعی و خدایان دروغین آنان نیز کاری ساخته نیست، به خدای یکتا روی می آورند:

(فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِکُونَ) . (2)

علامه طباطبایی در این باره چنین می گوید:

هیچ کس (اعم از مؤمن و کافر) تردید ندارد که انسان در لحظه های خطر که از همه اسباب و علل نجات بخش ناامید می شود، به سوی قدرتی برتر که ناتوانی و غفلت در او راه ندارد، روی می آورد. (3)

در نتیجه، وجود خداوند هم از فطریات و بدیهیات ادراکی و هم از فطریات احساسی

1- (1) . صدرالمتألهین، المبدأ والمعاد، ص38.
2- (2) . عنکبوت، 65.
3- (3) . تفسیر المیزان، ج12، ص272.