معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 194

3- معانی متعدد اطلاق فطری بودن خدا

پیش از هر چیز، لازم است بدین نکته توجه داشته باشیم که خدا و فطری بودن او، ممکن است بر معانی متعددی اطلاق شود:

گرایش به خدا فطری است: ممکن است گفته شود انسان به طور فطری به سوی خداوند گرایش دارد؛ به این معنا که نباید عاملی بیرونی برای گرایش انسانی به سوی خداوند جستجو کرد. در واقع، نوع آفرینش انسان اقتضا می کند به سوی خداوند گرایش داشته باشد. از این جهت، گرایش به سوی خدا، همچون گرایش به سوی حقیقت و علم است؛ یعنی همان گونه که هر انسانی حقیقت جوست، خداجو نیز می باشد. با این توصیف، لزومی ندارد برای تبیین وجود ایمان و گرایش بشر به سوی خدا، از نظریات جامعه شناختی یا روان شناختی کمک بگیریم؛ زیرا در حقیقت، رفتن به سوی خداوند، در نوع آفرینش انسان نهفته است. روشن است که در این معنا، راه مقایسه با دیدگاه پلنتینگا بسته است.

احساس حضور خداوند، امر فطری است: یعنی انسان، خداوند را به طور فطری احساس می کند. این بدین معناست که ما انسان ها به خداوند -نه گزاره «خدا وجود دارد»- نوعی علم حضوری و بی واسطه ای داریم، اما متأسفانه، تعلقات زندگی دنیوی این احساس را پوشانده است؛ چنان که در بسیاری از مواقع، یک تجربه می تواند احساس تجربه دیگر را تحت الشعاع قرار دهد. شاید برای شما نیز اتفاق افتاده باشد که هنگام فارغ شدن از یک کار خاص، مشاهده کرده اید که جایی از بدنتان زخم شده است ولی شما به دلیل غرق شدن در کار نتوانسته اید آن را درک کنید. در این گونه مواقع، احساس درد، تحت الشعاع تجربه دیگری از شما قرار گرفته است. ممکن است همین امر نیز در خصوص احساسی که از خداوند داریم، صورت پذیرد؛ یعنی می توان گفت انسان ها به طور فطری خداوند را ادراک می کنند و خدا در قلب هر انسانی وجود دارد، ولی تعلقات دنیوی این حضور را کمرنگ می کند. به نظر می رسد در این معنا نیز زمینه های اندکی برای تطبیق وجود دارد.

معنای دیگر فطری بودن خدا، می تواند با این بیان عرضه شود که انسان به طور فطری، تصدیقی جازم به وجود خدا دارد. در این احتمال، قضیه «خدا وجود دارد» قضیه ای است که انسان بدون نیاز به استدلال و قرینه گزاره ای، آن را به طور جازم تصدیق می کند و مورد حکم قرار می دهد. البته هیچ یک از متفکران مسلمان، قایل به این معنا نشده اند؛ تلاش هایی که آنها