معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 196

قابل ذکر است که کتاب فطرت استاد مطهری، نمونه ای برجسته از آثاری است که می کوشد از نظریه فطرت در موارد متعددی همچون نفی نسبیت ارزش های اخلاقی، تبیین جاودانگی و نیز در بحث تعلیم و تربیت، استفاده نماید. به هرحال استاد مطهری از اعتقاد به خداوند، به عنوان باور پایه ای که فرآورده فرایند باورسازی - نظیر آنچه پلنتینگا بیان می دارد - است، یاد نمی کند.

بنابر آنچه ذکر شد، می توان تفاوت دیدگاه متفکران مسلمان با دیدگاه پلنتینگا را درباره به قوه تولید باور ناظر به خدا، در دو مورد خلاصه کرد:

نخست اینکه پلنتینگا، برای ضمانت بخشی به گزاره «خدا وجود دارد»، به سوی حس خدا شناسی متمایل می شود. درحالی که چنین انگیزه ای برای متفکران مسلمان وجود نداشته است.

تفاوت دیگر اینکه، پلنتینگا برای صحت قوه مولد باور، فرض وجود خدا را الزامی می داند. به تعبیر دیگر، وی به سوی صادق انگاشتن گزاره «خدا وجود دارد» متمایل می شود و از آنجا، به مسئله صحت کارکرد قوه معرفتی مولد باور می پردازد و نتیجه آن را دارای ضمانت می داند؛ درحالی که متفکران مسلمان قصد دارند از انسان شروع کنند و به خدا برسند. به تعبیر دیگر، متفکران مسلمان با خوش بینی به انسان، خواسته ها و انگیزه های خداخواهانه وی را دلیل یا راهی برای شناخت خدا می دانند. این بدین معناست که برای عملی شدن پروژه متفکران مسلمان، نیازمند آگاهی انسان از اینکه وی واجد چنین گرایش هایی است، هستیم، اما پروژه ضمانت بخشی باورهای ساخت این قوه، بدون نیاز به آگاهی انسان از وجود چنین قوه ای نیز عملی می شود.

با این توصیف باید گفت: نظریه فطرت در تفکر مسلمانان، هر چند آثار و پیامدهای دارد، اما با این حال به لحاظ انگیزه طرح و نحوه بیان، تفاوت آشکاری با دیدگاه پلنتینگا دارد. نظریه فطرت در آثار مسلمانان، بی نیازی اعتقاد به خدا از استدلال را نتیجه نمی دهد. این نظریه در حداکثری ترین تقریر، راهی برای خداشناسی در کنار راه عقل و استدلال به شمار می آید.

4- فطری بودن علم به وجود خدا

اشاره

فطری بودن علم به وجود خدا به چند صورت قابل تصور است، لیکن قبل از پرداختن به این صور لازم است ابتدا علم حصولی و حضوری را توضیح دهیم.