معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 197

«علم حضوری» علمی است که در آن، معلوم بدون وساطت مفهوم، پیش عالِم حاضر باشد؛ به عبارت دیگر، عالِم خود، معلوم و وجود معلوم را بیابد. در مقابل، «علم حصولی» علمی است که خود معلوم پیش عالم، حاضر نباشد و عالم، وجود خود معلوم را نیابد، بلکه مفهوم و صورتی از آن در پیش عالم حاضر شود و از طریق آن مفهوم و صورت، عالم به معلوم خود علم پیدا کند. بنابراین، علم من به سفیدی کاغذی که روی آن می نویسم، علم حصولی است؛ زیرا در اثر تابش نور روی کاغذ و انعکاس آن به چشم من، تصویری از صفحه سفید در من نقش می بندد و از راه این تصویر علم به سفیدی کاغذ پیدا می کنم، اما علم و آگاهی من از گرایشم به دانش، علمی حضوری است؛ به این معنا که مستقیماً وجود این میل را در خودم می یابم. با توجه به تمایز بین علم حضوری و حصولی، فطری بودن علم به خدا هم به عنوان علم حضوری قابل قبول است و هم به عنوان علم حصولی؛ یعنی می توان گفت علم به خدا به طوری فطری هم بدون واسطه مفهوم و صورت برای بشر ممکن است و هم از طریق مفهوم و صورت. بنابراین، می توان در مورد بی نیازی بشر به اثبات وجود خدا، هم از طریق فطری بودن علم حضوری به خدا استدلال کرد و هم از طریق فطری بودن علم حصولی به خدا.

الف) فطری بودن علم حضوری به خدا

گاهی مقصود از فطری بودن علم به خداوند، شناخت و علم حضوری به خداوند تبارک و تعالی است؛ به این معنا که سرشت و خلقت بشر به گونه ای است که همیشه خدا را بدون وساطت هیچ مفهومی می یابد و دائماً در حضور او قرار دارد. در این صورت، می توان برای بی نیازی به اثبات وجود خدا این گونه استدلال کرد که هر انسانی با علم حضوری با خدای خودش آشناست! پس چه نیازی به اثبات آن دارد؟

در پاسخ به استدلال فوق لازم است علم حضوری را به دو قسم آگاهانه و نیمه آگاهانه تقسیم کنیم. ممکن است در ابتدا به ذهن خطور کند که علم نیمه آگاهانه تناقض آمیز است؛ زیرا اگر علم است پس شعور به آن هم هست. به نظر می رسد که مشکل در اینجا، در تعبیر باشد، چرا که مقصود از علم نیمه آگاهانه، علم ضعیف در مقابل علم شدید است که اثر شدت و ضعف علم باعث توجه و یا عدم توجه انسان به آن علم می شود؛ مثلاً انسانی را در