معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 21

فردی است. حجیت آن هم فردی است، نه جمعی. بر خلاف عقل استدلالگر که حجیت جمعی دارد که یا جمیع عاقلان را و یا صرفاً آنان را که با ما بر سر مقدمات و پیش فرض ها توافق دارند، قانع می کند. (1)

2- اقسام عقل

عقل نیروی خدادادی است که کارش درک است؛ گاهی «هست و نیست» را درک می کند که متعلق این درک، حکمت نظری است و گاهی «باید و نباید» را درک می کند که متعلق این درک، حکمت عملی است.

عقل معانی مختلفی دارد و از حیثیات و اعتبارات متفاوت می توان برای آن اقسامی برشمرد. در اینجا به دو قسم مهم و معروف عقل اشاره خواهیم کرد که عبارت انداز:

«عقل نظری» و «عقل عملی». عقل نظری، هست و نیست ها را درک می کند و عقل عملی، باید و نبایدها را.

در تعریف عقل نظری به صورت مختصر می توان گفت: «عقلی است که اشیاء و امور را درک می کند».

به عبارت دیگر، کار عقل «نظری» درک است؛ زیرا عقل، هم در بعد نظر و هم در بعد عمل، مجرد است و هر موجود مجردی، کارش نیز مجرد است و کار مجرد، عین درک و شهود است، گرچه در انتزاع مفهومی، علم و فهم از بخش ادراک نشئت می گیرد، نه از بخش عمل.

عقل نظری خود نیز دارای مراحلی است که عبارت انداز:

1. عقل هیولانی؛ 2. عقل بالملکه؛ 3. عقل بالفعل؛ 4. عقل مستفاد.

عقل نظری مطالب بدیهی و روشن را به دلیل بداهت آنها و مطالب غیربدیهی را با ارجاع به بدیهیات اولیه، درک می کند. البته بین مطالب نظری و بدیهی راهی وجود دارد که از آن به «قواعد منطقی» یاد می کنند؛ به طوری که اگر رونده این راه آن را درست طی کند، به مقصد می رسد و مصیب است، گرنه مخطی و معذور است.

عبارات فیلسوفان در مورد تعریف عقل عملی بسیار مختلف است؛ ازاین رو فقط به تعریف خود عقل عملی بسنده می کنیم.