معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 215

بنابراین وقتی اعتقادی بر پایه استواری بنا شده باشد، باید آن را قبول کرد. چه عقلا آن را قبول کنند و چه نکنند؛ چون ممکن است عقلا تحت تأثیر قوای دیگر انسانی همچون عواطف و احساسات دچار جنون شده باشند و نتوانند به ثمرات عقل سلیم اعتماد کنند و عقاید به دست آمده از آن را رد کنند.

پس معیار در عقلانیت باورهای دینی، طریق منطقی است که همگانی بشر است. وقتی مطلبی عقلی بود، عقل حتماً آن را قبول می کند؛ البته ممکن است به خاطر هواهای نفسانی قبول نکنند که در اینجا دیگر او عاقل نیست، بلکه شهوت پرست است؛ یعنی عاقل از حیثیت عقلش منکر نیست، بلکه از حیثیت دیگری مثل شهوت و احساسات و غیره حق را نمی پذیرد؛ ازاین رو می توان یک نظام اعتقادات دینی مبتنی بر آموزه های دین اسلام داشت.

استاد مطهری نظر کلیفورد را در ارتباط با اینکه «همه مردم باید به دنبال این باشند که باورهای خود را بر مبنای عقلایی بیان کنند و اگر بگویند همه مردم وقتی برای این کار ندارند، باید بگویند وقتی برای ایمان آوردن هم ندارند»، مردود می داند.

لازم به ذکر است که نظر استاد مطهری در مقابل دیدگاه کلیفورد بود. لکن از بعضی عبارات استاد چنین برمی آید که ایشان عقل گرایی حداکثری به معنایی که توماس آکویناس و امثال او بیان کرده اند را مورد پذیرش قرار می دهد. به دیگر سخن، استاد، عقل گرایی حداکثری افراطی را نمی پذیرند، ولی عقل گرایی حداکثری ضعیف را می پذیرند. البته ممکن است در تبیین مسئله با آنها اختلاف داشته باشد.

ب) مقایسه دیدگاه استاد مطهری با دیدگاه ایمان گرایی

در مباحث گذشته، نظر استاد مطهری در قبال ایمان گرایان روشن گردید. ایشان به شدت ایمان گروی را رد کرده و دین را براساس مبنای عقلایی مورد فهم و ارزیابی قرار می دهد. موضع ایشان در قبال ایمان گرایان بسیار روشن است؛ ازاین رو نیازی نیست که بحث را طولانی کنیم. در واقع ایشان هم از نظر عقلی و هم از نظر ایمانی، ایمانی را مقبول می داند که بر پایه عقل و علم و اعتقاد باشد، نه تعبد وتقلید کورکورانه. البته ناگفته پیداست که ایشان تعبد را فی نفسه یک امر مذموم نمی داند، لکن باید جایگاه