معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 216

تعبد را روشن کرد. با توجه به تعریف و عناصر تشکیل دهنده ایمان از دیدگاه استاد مطهری، به آسانی می توانیم جایگاهی برای تعبد در نظر بگیریم که البته جایگاه تعبد در ایمان، بعد از تعقل است؛ زیرا ایشان تعقل را مقدم بر ایمان می داند وبعد از مرحله تعقل و پذیرش آن، مسئله تعبد را مطرح می کند؛ یعنی وقتی روشن شد خدایی هست که مدبّر و ربّ همه عالم است و او را تصدیق کرد، دیگر سر تعظیم در مقابل او فرود آورده و اطاعت کامل از فرامین او را پیشه خود می کند و همیشه در حال آمادگی کامل برای انجام آن دستورات می باشد.

خود تعبد نیز در اینجا یک امر معقول است؛ زیرا پایه و اساس آن عقلایی است. به خلاف ایمان گرایان که تعبد را مقدم بر تعقل می دانند و شرط تعقل را ایمان و تعبد می دانند. بنابراین روشن شد که به نظر استاد مطهری، عقل دارای بنیانی ترین مفروضات است که هیچ شکی در آنها نیست و دین نیز بر پایه و اساس همان مفروضات بنا شده است، نه اینکه خود دین دارای آن مفروضات بنیادین باشد.

ج) مقایسه دیدگاه استاد مطهری با دیدگاه عقل گرایی انتقادی

نقطه اشتراک دو دیدگاه این است که هر دو دیدگاه برای عقل، نقش ارزیابی قائل اند و دیدگاه عقل ستیز را قبول ندارند، لکن نقطه افتراق دو دیدگاه این است که به نظر استاد مطهری می توان به اعتقاداتی قطعی و همیشگی دست یافت به عبارت دیگر، به نظر استاد، عقل دارای بنیان هایی قطعی و تغییرناپذیر است که برای همه یکسان می باشد. هر که از طریق درست سیر کند به طور قطع به نتایج قطعی خواهد رسید. امّا از دیدگاه عقل گرایی انتقادی، عقل نمی تواند به طور قطعی برای همه افراد یک نظام اعتقادات دینی به دست آورد. دلیل این اختلاف نیز به مبانی دو دیدگاه در ارتباط با معرفت شناسی مرتبط است؛ زیرا استاد مطهری در معرفت شناسی، بنیان گراست، لکن به نظر می رسد عقل گرایان انتقادی در باب معرفت شناسی دچار شک هستند و کارآیی مطلوب عقل را در دستیابی به عقاید مسلم و خدشه ناپذیر نمی پذیرند؛ ازاین رو نتایج به دست آمده از تعقل را نسبی دانسته و معتقدند یک اعتقاد می تواند از نظر کسی عقلی باشد و از نظر شخص دیگر عقلی نباشد.