معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 22

عقل عملی، عقلی است که عمل را از آن جهت که شایسته است، درک می کند. به عبارت دیگر، بخش عمل به عقل عملی وابسته است.

عقل عملی در سخن امام صادق علیه السلام این گونه تعریف شده است:

«العقل ما عبد به الرحمن واکتسب به الجنان؛ (1)عقل، آن است که با آن، عبادت خدا و کسب بهشت شود».

البته باید در مبادی و مقوّمات عقل عملی، عقل نظری حضور داشته باشد؛ زیرا از حیث عقلانیت، عقل نظری باطن عقل عملی است؛ ازاین رو عقل عملی به خاطر طبیعتش، در ادراکاتش از عقل نظری کمک می گیرد.

از منظر دیگری نیز می توانیم منظور خود از عقل را در این رساله روشن نماییم. در این رویکرد، نقش عمده و اساسی در نظام های فکری و فلسفی، به عقل داده می شود. واژه عقل، در حوزه های گوناگون معرفتی، معانی متفاوتی می یابد. برای مثال، معنای عقل آنگاه که در برابر شهودگرایی به کار می رود، با مفاد همین واژه، هنگامی که در برابر تجربه گرایی استعمال می شود، تفاوت دارد؛ در اینجا به توضیح دو اصطلاح رایج در عقل اشاره می کنیم:

عقل گرایی در برابر تجربه گرایی (2): گاه منظور از عقل گرایی، مکتبی فلسفی است که منشأ شناخت آدمی را مبادی عقلی و بدیهیات فطری می داند، نه تجارب حسی. افرادی چون دکارت (1650-1596م) لایب نیتز (1716-1646م) و باروخ اسپینوزا (1677-1632م) از مشهورترین عقل گرایان مغرب زمین به شمار می روند. عقل گرایی در این اصطلاح در برابر تجربه گرایی قرار می گیرد. تجربه گرایان، یگانه منشأ شناخت را حس و تجربه می دانند و بدیهیات فطری و پیش از تجربه را انکار می کنند. جرج بارکلی (1753- 1685م) و دیوید هیوم (1776-1711م)، از برجسته ترین فیلسوفان تجربه گرا هستند.

عقل گرایی در برابر ایمان گرایی: در حوزه فلسفه دین و مباحث مربوط به الهیات، عقل گرایی به مکاتبی اشاره دارد که در برابر معارف وحیانی، بر نقش قوه عقل و دیگر ابزار عادی کسب معرفت اذعان دانسته و آن را نادیده نمی گیرند. این ارج و حرمت