معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 4

مسئله عقل و ایمان در گذر تاریخ

تاریخ را به دوره های مختلفی، مانند دوره باستانی، دوره قرون وسطی و دوره جدید تقسیم کرده اند. دوره جدید را نیز به دوره های دیگری مانند «رنسانس»، «رفرماسیون» (اصلاح دین) و «روشن گری» تقسیم نموده اند. رنسانس و رفرماسیون، سده های پانزدهم و شانزدهم را در برمی گیرد و روشن گری، سده هفدهم و به ویژه سده هجدهم را شامل می شود.

در قرون وسطا، عقل و ایمان هر دو حجت بودند و اگر سخن از توانایی عقل می رفت، توانایی آن در شناخت دین بود. نزاع متکلمان و فلاسفه جهان مسیحیت و اسلام، بر سر میزان توانایی عقل، تطابق عقل و ایمان و تقدم یکی بر دیگری بود. قرون وسطا را از هر منظری که نگاه کنیم، گذشته دین خود را منعکس می کند. عقل گرایی قبل از عصر روشن گری، ویژگی ضددینی یا غیردینی نداشت.

«اتین ژیلسون»، متخصّص و تاریخ نویس اندیشه قرون وسطا، فلاسفه قرون وسطا را به دو طبقه تقسیم کرده است:

دسته اول آنان که معتقد بودند، چون خدا با ما صحبت کرده است، تفکر برای ما لازم نیست و دسته دیگر اعتقاد داشتند، قانون الهی، بشر را مکلف می کند که با روش های عقلی-فلسفی، درصدد شناختن خدا برآید؛ زیرا اولین وظیفه بشر، به کار انداختن عقل خدادادی است. (1)

ژیلسون از سه گونه طرز تفکر درباره عقل و وحی و نسبت آنها با یکدیگر سخن گفته است. این تفکرات منجر به سه گروه یا به اصطلاح خود ژیلسون سه خانواده شده که عبارت اند از: خانواده آگوستین، خانواده ابن رشدی و خانواده توماسی.

به نظر ژیلسون، خانواده آگوستینی ها دین را نائب مناب همه معارف بشری، اعم از علوم تجربی و اخلاق، می دانند. به نظر آنها با وجود دین، دیگر نیازی به عقل و تفکر فلسفی نیست. بالعکس، خانواده ابن رشدی ها، اصالت را به عقل داده و شأنی برای وحی در معرفت بشری قائل نیستند. برخلاف این دو خانواده، خانواده توماسی هستند که هماهنگی میان عقل و دین وحیانی را وصول به حقیقت می دانند. در عصر رنسانس که شعار امانیست ها