معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 45

پس باید گفت اولا، این دیدگاه، توجیه عقلانی باورهای دینی را نادیده می گیرد و حکم قطعی را از خود سلب می کند و نفی حکم قطعی، خود آن را نیز ویران می کند و به نسبیت می انجامد؛ (1) ثانیاً، این عبارت انتقادی ها که عقل هم محدودیت کمی دارد و هم محدودیت کیفی، به دلیل وجود بدیهیات درست نیست. عقل در مسائل زیربنایی اظهارنظر قطعی و نهایی می کند.

4- رویکرد عقل گرایی اعتدالی

-2

در ابتدا این سؤال را مطرح می کنیم که آیا می توان با نفی عقل گرایی حداکثری و ایمان گرایی افراطی، به عقل گرایی انتقادی روی آورد؟ حق مطلب آن است که عقل گرایی انتقادی، متأثر از معرفت شناسی کانت و علم گرایی پوپر است که با نقد این دو مکتب، این مدل از عقل گرایی نیز آسیب می پذیرد؛ ازاین رو برخی از متأخرین، به عقل گرایی اعتدالی علاقه مند شدند. برای روشن شدن موضوع، بعضی عقاید دینی که از اصول از اساسی دین شمرده می شوند را مورد پژوهش قرار می دهیم و بعد از فهم دقیق آنها، به دنبال مقدمات برهان جهت اثبات آنها می رویم و دلایل رد آنها را به نقد می کشیم. اگرهم این دلایل مورد توافق عموم قرار نگیرد، ولی چنان نیست که برای عموم قابل عرضه نباشد؛ زیرا این دلایل مستند به بدیهیات است و از آنجایی که بدیهیات و باورهای پایه مورد اجماع عام هستند بالتبع گزاره های مستنتج از آنها نیز مورد پذیرش همگانی قرار خواهند گرفت، البته اگر گرفتار شبهه در مقابل بداهت یا پیش فرض های غلط نگردند.

با این مدل، میان عقل و ایمان، انس مبارکی برقرار می گردد. عقلانیت اعتدالی، دو تئوری مشخص در قلمرو تئوری های صدق و تئوری های توجیه را می پذیرد. از میان تئوری های صدق که عبارت انداز: تئوری مطابقت، (3) تئوری انسجام، (4) تئوری پراگماتیسم، (5) تئوری

1- (1) . عبدالحسین خسروپناه، کلام جدید، ص70.
2- (2) . Moderate Rationalism.
3- (3) . Correspondence.
4- (4) . Coherence.
5- (5) . Pragmatism.