معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 48

نتیجه گیری

چنان که گفته شد، عقل نیروی درّاکه آدمی است که هم به کار فهم می آید وهم استدلال گر است. عقل نیرویی نقاد است و شهود حقایق عقلانی، مانند بدیهیات اولیه و اصول ریاضیات و منطق نیز از کارهای عقل است.

درباره ارتباط عقل و ایمان، شش نقش متفاوت برای عقل قابل تصور است؛ یعنی برای عقل، شش نقش می توان در نظر گرفت:

1. در مقام فهم معنای گزاره های دینی؛

2. در مقام استنباط گزاره های دینی از متون مقدس؛

3. در مقام انتظام بخشیدن به آنها؛

4.در مقام تعلیم گزاره های دینی؛

5. در مقام اثبات گزاره های دینی؛

6. درمقام دفاع از آنها.

پرواضح است که جامعه دینی در مقام استنباط و فهم و تعلیم گزاره های دینی، از عقل بهره می جوید. موافقان و مخالفان دخالت عقل در دین، بر این سه کارکرد اتفاق نظر دارند. کارکرد چهارم عقل، یعنی انتظام بخشی به گزاره های دینی نیز چندان محل اختلاف نیست؛ حتی ایمان گرایان و ظاهرگرایان نیز مجموعه ناهماهنگی از گزاره های دینی را نمی پذیرند. انسجام و سازواری درونی میان مجموعه گزاره های دینی، کمترین شرط مقبولیت آن نظام است و بدون آن التزام به نظام معارف دینی بی معناست. حتی افراطی ترین ایمان گرایان - مانند کی رکگارد - هر چند ورود در عرصه ایمان را با تن دادن به تناقض میسر می دانند، اما این تناقض در واقع تناقض ایمان دینی با عقل غیردینی است. گزاره های دینی باید به نحوی با هم تلائم پیداکنند؛ زیرا با وجود ناهماهنگی درونی، التزامی در کار نیست. و نمی توان به طرفین نقیض ملتزم شد. البته ایمان گرایان در مجموعه باورهایشان، وجود تناقض را می پذیرند، اما به گمان ایشان تناقض داشتن باورهای دینی با باورهای غیردینی، به ایمان دینی لطمه ای نمی زند، بلکه زمینه تحقیق آن را فراهم می آورد.