معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 59

را در پای دیگری قربانی نکند. از نظر ایشان، علم کلام در مسیر تکاملی خود سه مرحله را پشت سر گذاشته است.

1. کلام پیش از خواجه نصیرالدین طوسی که به جهت روش، علمی جدلی بوده ودر مقابل فلسفه است؛ (1)

2. کلام در عصر خواجه نصیرالدین طوسی و مقداری بعد از آن، که سبک برهانی به خود گرفته و بیشتر رنگ فلسفی پیدا می کند و کلام سنتی رو به افول می گراید؛ (2)

3. کلام در دوره های بعد از خواجه نصیر؛ یعنی در عصر میرداماد و ملاصدرا، که تماماً برهانی شده و جزء مسائل فلسفه قرار گرفته و استقلال خود را از دست می دهد. (3) در حقیقت در این دوران و پس از آن بود که کلام فلسفی پدیدار گشت و استاد مطهری نیز متعلق به این دوران است. بین کلام و فلسفه، در مسیرِ شدن و تکامل، ارتباط دو سویه وجود دارد.

به نظر استاد مطهری، فلسفه موجب وسعت دایره کلام و برهانی شدن آن شد و کلام نیز برای فلسفه مسائل جدید مطرح کرد و باعث رشد آن گردید. به باور ایشان نباید نقش متکلمان را در رشد و بالندگی فلسفه اسلامی نادیده گرفت. وی معتقد است مسائلی چون زیادت وجود بر ماهیت، اصالت وجود، مساوقت وجود با شیئیت، اعاده معدوم، وجود ذهنی، و مناط و ملاک احتیاج شیء به علت، تحت تأثیر کلام و متکلمان اسلامی به وجود آمده اند، اگر چه این امر مورد بی مهری و بی توجهی فلاسفه قرار گرفته است.

شهید مطهری با این عقیده که فلسفه اسلامی تدریجاً به سمت کلام رفت، به شدت مخالفت می کند و معتقد است حتی یک مسئله از مسائل مورد اختلاف فلسفه و کلام را نمی توان پیدا کرد که فلسفه تسلیم کلام شده باشد، بلکه بر عکس، کلام تدریجاً تسلیم فلسفه شد. (4)

استاد مطهری در سال 1323 با منطقِ فلسفه های جدید آشنا شد و از 1325 به بعد، کتاب های مارکسیسم، به ویژه ماتریالیسم دیالکتیک را مورد نقد و بررسی قرار داد. گرچه

1- (1) . مجموعه آثار، ج6، ص648.
2- (2) . همان، ج3، ص95.
3- (3) . همان، ج13، ص333 و334.
4- (4) . همان، ج13، ص233 و234.