معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 73

نیازهای بشر دو گونه است: ثابت و متغیر. در سیستم قانون گذاری اسلام برای نیازهای ثابت، قانون ثابت وضع شده و برای نیازهای متغیر، قوانین متغیر. ولی آیا قانون متغیر، قانون ثابت را تغییر می دهد یا نه؟ در واقع خود اسلام است که آن را عوض می کند. (1)

مثلاً قرآن می گوید: (وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ...) این قانون ثابتی است برای همه زمان ها، منتها مصداقش در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله یادگیری اسب سواری و تیراندازی بود، و امروز یادگیری فنون جنگ های مدرن. (2) چنان که روشن است در اینجا استاد، وظیفه خطیر و دشوار تفکیک امور ثابت از امور متغیر را نیز بر عهده عقل می نهد.

ج) عقل و اخلاق

اگرچه شهید مطهری مباحث فراوانی پیرامون مکاتب اخلاقی، جستجوی معیار و ملاک فعل اخلاقی و نیز ارتباط اخلاق اسلامی با مسئله حسن و قبح عقلی داشته اند، ولی در نهایت، نظر منسجم و جامعی در این باب ارائه ننموده اند؛ مثلاً ایشان در کتاب انسان کامل، مهم ترین معیار سنجش مکاتب را رشد هماهنگ و متعادل همه ارزش های انسانی می داند، اما در کتاب فلسفه اخلاق، می کوشد با تقریری از مسئله پرستش، آن را به عنوان وجه الجمع و پایه اخلاق بیان کند که در آن پیوسته به بیانات دینی استناد می ورزد.

استاد با اتخاذ این مبنا که حسن و قبح را ذاتی و عقلی می داند، به طور عملی عرصه وسیعی برای جولان عقل در اخلاق باز می کند.

عقل گرایی استاد مرتضی مطهری

اشاره

عقل گرایی عبارت است از: پذیرفتن عقلی و واقعی هر گزاره که به اثبات آن گزاره منوط و مشروط باشد. منظور از «اثبات» نیز این است که صدق گزاره را طوری اثبات کنیم که همگان قبول کنند، پس چنین عقل گرایی متضمن دو ویژگی است: نخست این که، تعقل و تفکر استدلالی امری ممکن است، بدین معنا که انسان قادر است بعضی از مسائل را به وسیله عقل به دست آورد، و دوم این که چنین رویکردی به واقعیت، ما را