معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 78

البته درست است که معارفی به بشر می آموزند، اما وظیفه اصلی و مهم تر آنها تزکیه

نفوس است؛ یعنی باعث می شوند که در فضای قلب، گرد و غباری نماند تا چراغ عقل بتواند راه را بهتر نشان دهد.

اگر بر ما طمع و حرص حکومت کند، اگر اسیر عناد و لجاج و تعصب باشیم، اگر گرفتار عقده حسادت و کینه توزی گردیم و این آتش ها در وجود ما شعله ور شود، باید بدانیم که دود تیره آنها، فضای روح ما را تیره و تار می کند. وقتی که تیرگی فضای روح را گرفت، چشم عقل نمی تواند ببیند؛ و ازاین رو امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: «بیشتر زمین خوردن های عقل، آنجاست که طمع حکومت می کند».

استاد مطهری علاوه بر هشدار نسبت به این لغزشگاه ها، به لغزشگاه های دیگر خردورزان نیز توجه نموده و آنها را چنین برمی شمرد:

1. نفی هر چه علم بدان دسترسی ندارد: برخی می پندارند آنچه را که عقل نمی فهمد، باید به حساب چیزی گذاشت که عقل وجودش را نفی می کند؛ درحالی که ممکن است عقل نه نفی کند و نه اثبات؛ مثلاً بعضی از معتزله وجود جن را انکار کردند، چون جن را با دلیل عقلی نمی شود اثبات کرد، اما توجه نکردند که عقل نمی تواند بگوید موجودات نامرئی مثل جن حتماً وجود ندارند. هر کسی که در مسیر عقل قدم می گذارد، همواره آن اصل که «عقل نسبت به شناخت کامل عالم، محدودیت دارد.» را باید مدنظر داشته باشد و آیه (وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَلِیلاً) را سرلوحه کارهای خویش قرار دهد.

2. التقاط و روشنفکرمآبی: استاد مطهری خطر دخالت های نابه جا و افراطکاری های عقل در معارف دینی را گوشزد کرده و عاقلان را از این کار برحذر داشته است. ایشان عوامل التقاط را این گونه بیان می کند:

مهم ترین عامل این است که فرد، نظرات دینی را با عقل خام خود می سنجد و می پندارد که مثلاً حکمی اشتباه است و اگر به صورت دیگری می بود بهتر بود! و توجه نمی کند که چه بسا علت تشریع این حکم از نظرش مخفی مانده است؛ متأسفانه از این موارد در تاریخ اسلام فراوان است؛ نمونه آن حذف «حی علی خیر العمل» در اذان توسط خلیفه دوم است.

تجددگرایی افراطی عبارت است از، آراستن اسلام به آنچه از اسلام نیست و پیراستنش از آنچه واقعاً از اسلام است.