معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 85

می گیرد. به همین جهت بسیار مهم است که بدانیم همین عقل که ما را در رسیدن به اهداف عالی مان یاری می کند، اگر تحت تأثیر نفسانیات قرار بگیرد، سوءاستفاده های عظیمی می توان از آن کرد. به همین علت در روایات آنجا که تدبیرهای انسان در راستای خدمت به مقاصد پلید به کار گرفته می شود، به آن عقل نمی گویند، بلکه «شیطنت» می گویند.

ب) تبیین چگونگی منبع بودن عقل

عقل از منابع قوی و غنی دین است؛ این منبع بودن عقل گاهی به این معنی است که مصباح و چراغ است که مسائل دینی را خوب می فهمد؛ یعنی آیات و روایات را خوب بررسی می کند و آنها را خوب تنظیم و هماهنگ می نماید. گاهی نیز خود عقل، منبع مستقل دین است؛ یعنی گاهی عقل پیام مستقل دارد و گاهی با زبان مقال و گاهی مطلبی را با سکوت امضا کرده اعتراض نسبت به آن نمی کند. عقل در صورت استقلال در استدلال، فتوا می دهد، نه این که محتوای قرآن یا روایات را می فهمد و به اصطلاح اصولیین، عقل در «مستقلات عقلیه» منبع دین است؛ ازاین رو، اگر در مواردی عقل احکامی داشت و در آن موارد، نقل هم مطالبی را بیان کرد، نقل مؤید عقل و حکم او، امضای حکم عقل است. (1) منبع بودن عقل را نمی توان با خودش اثبات کرد؛ زیرا اگر چیزی را بخواهیم با خودش ثابت کنیم مصادره به مطلوب و دور خواهد بود، مگر آن که آن شئ دارای حیثیت متعدد باشد. مراد از «آفتاب آمد دلیل آفتاب»، نیز این نیست که با آفتاب خود آفتاب را اثبات می کنیم، بلکه مراد چیزی دیگری است؛ یعنی در علم های حضوری، چون دو مفهوم از یک شئ مشهود است، و نیاز به برهان و استدلال ندارد. اما در علم های حصولی، چون دو مفهوم از یک شئ انتزاع می کنیم، در تحلیل و تعلیل نیاز به تبیین دارد؛ ازاین رو نمی توان حجیت قرآن را با قرآن، و سنت را با سنت، و عقل را با عقل ثابت کرد. شبهه ای که به این موضوع شده با دو راه حل می شود.

اولاً: اقامه دلیل برای حجیت عقل برهانی که مفید قطع باشد، ممکن نیست؛ زیرا حجیت عقل، معلوم بالذات است و فقط احتیاج به تبیین دارد؛ یعنی حجیت عقل و قطع