معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 87

معجزه است و وقتی معجزه بودن قرآن ثابت شود، حجیت قرآن اثبات خواهد شد.

برای توضیح بیشتر مسئله عقل، اعتبار و حجیت آن می توان گفت: عقل، گاهی علم شهودی و گاهی علم حصولی دارد. و سرّ انحصار علم در شهودی و حصولی، آن است که معلوم، یا حقیقت وجود است یا مفهوم وجود یا ماهیتی است که موجود است؛ چون موجود از دو حال بیرون نیست: یا وجود است یا ماهیت و مفهوم؛ علم نیز از دو حال بیرون نیست: اگر عالِم، به هستی وجود راه یافت، علم او امر شهودی است و اگر به ماهیت یا مفهوم راه یافت، علم او امرحصولی است. عالم در علم شهودی به معلوم می رسد و هر چه علم پیشرفته تر باشد، معلوم را بیشتر می یابد. چون در علم شهودی خود مشهود خارجی، آینه خود است.

ولی عالم در علم حصولی، هر چه به دنبال معلوم می رود، علم نصیب او می شود و او در آینه علم، چهره معلوم را می بیند. (1)

همان طوری که دلیل قرآنی یا سنت بر دو قسم (دلیل اجتهادی و دلیل فقاهتی) است، عقل نیز دو نوع دستور دارد:

یک: عقل در بسیاری از موارد، مستقلاً به حرمت یا وجوب چیزی فتوا می دهد، مثلاً عقل می گوید: نجات جان و مال مردم، واجب است؛ اگر هم در آن مورد، دلیل نقلی موجود باشد، مؤید حکم عقل است؛ یعنی در این موارد، دلیل نقلی می گوید که عقل درست فهمیده است. عقل نیز می گوید: وفای به عهد واجب است، خیانت در امانت حرام است، رعایت حق مظلوم واجب است و....

دو: عقل در مواردی می گوید: اگر شما در مسئله ای جستجو کردید، ولی هیچ کدام از دلیل عقلی و نقلی نیافتید، آنجا جای برائت است؛ یعنی قبح عقاب بلابیان، فتوا و حکم عقل است، عقل در اینجا دلیل فقاهتی ارائه می دهد، چنان که در موارد قبلی، دلیل اجتهادی ارائه کرده بود. پس عقل همتای نقل سیر می کند، گاهی در حد دلیل اجتهادی، حکم واقعی را نشان می دهد و گاهی در حد دلیل فقاهتی، وظیفه عملی را بازگو می نماید. (2)