معرفت شناسی باور دینی از دیدگاه مرتضی مطهری و آلوین پلنتینگا صفحه 98

دارد که از ایمان به خدا و پیغمبر به عنوان تجارت و سرمایه یاد کرده است (1): «آیا شما را به یک تجارت و بازرگانی که از شکنجه های دردناک نجاتتان می دهد، راهنمایی کنم؟ اینکه به خدا و پیغمبر او ایمان آورید». (2)

الف) ایدئولوژی و ایمان

به نظر استاد، ایدئولوژی باید هم پایه فلسفی داشته باشد و هم پایه ایمانی. تنها اندیشه ای می تواند روح یک مکتب را تشکیل دهد که از یک طرف پایه جهان بینی آن مکتب باشد؛ یعنی نوعی بینش و دید و ارزیابی درباره هستی داشته باشد و از طرف دیگر آرمان ساز باشد. نیروی محرکه یک جهان بینی، آرمان سازی آن است. یعنی محبوب و معشوق هم به بشر عرضه بدارد و بشر را به سوی آن محبوب به حرکت درآورد. (3)

نقصی که در اغلب مکتب های اجتماعی امروز مثل مکتب اگزیستانسیالیسم هست، این است که می خواهند، ایدئولوژی منهای ایمان به وجود آورند؛ یعنی مافوق فرد انسان که انسان نسبت به آن عشق بورزد و در واقع آن چیز به نوعی مورد پرستش انسان باشد. می خواهند براساس فلسفه محض، مکتب ایجاد کنند و این نشدنی است. (4) در چنین مکتبی اگر انسان بخواهد آزادی خود را حفظ کند باید هرگونه تعلقی را کنار بگذارد. طرفداران این دیدگاه می گویند:

اعتقاد به خدا از دو جهت با این مکتب سازگار نیست:

اولاً، اعتقاد به خدا مستلزم اعتقاد به قضا و قدر نیز هست. در نتیجه جبر بر انسان حاکم می شود و ما چون آزادی را قبول کرده ایم، خدا را قبول نمی کنیم.

ثانیاً، قطع نظر از اینکه اعتقاد به خدا با اعتقاد به آزادی منافی است، اعتقاد به خدا مستلزم ایمان به خدا است و ایمان به خدا؛ یعنی تعلق و بسته بودن به خدا؛ حال آنکه بسته بودن به هر شکلی که باشد ضد آزادی انسان است.

در مورد اول باید تبیین صحیحی از قضا و قدر و جبر و اختیار صورت پذیرد تا عدم تنافی آن با آزادی و اختیار برملا شود. (5)

1- (1) . صف، 10 و11.
2- (2) . مرتضی مطهری، بیست گفتار، ص220.
3- (3) . مرتضی مطهری، تکامل اجتماعی انسان، ص116.
4- (4) . همان، ص113.
5- (5) . مرتضی مطهری، انسان کامل، ص336.