عقل کلید گنج سعادت صفحه 299

که گویی پروردگار یک بار مجلس بزرگی تشکیل داده که همه فرشتگان در آن حاضر بوده اند،زیرا عبارت«کلّهم اجمعین»در وصف آنان به کار رفته است:

«فَسَجَدَ الْمَلائِکَهُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ». 2

موضوع این جلسه نیز خبر مهمی بود که پروردگار به فرشتگان خود داد.این خبر درباره خلق موجودی تازه بود که پروردگار هنوز به خلق آن دست نزده بود و می خواست آن را بیافریند 3 و او را خلیفه خود در زمین قرار دهد:

«وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَهِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ» 4

و آن زمان را یاد آر که پروردگارت به فرشتگان گفت:به یقین،جانشینی در زمین قرار می دهیم.گفتند:آیا موجودی را در زمین قرار می دهی که در آن به فساد و تباهی برخیزد و به ناحق خون ریزی کند و حال آن که ما تو را همواره با ستایشت تسبیح می گوییم و تقدیس می کنیم.پروردگار فرمود:

من از این جانشین و قرار گرفتنش در زمین اسراری می دانم که شما نمی دانید.

از میان علمای بزرگ اسلام،ظاهرا مرحوم علامه طباطبایی،رحمه اللّه، اصرار دارند که این خلافت خلافتی عام است.ایشان نظر آن که این مقام را خاص یک نفر می دانند نمی پذیرد و آن را رد می کند و معتقد است این گروه عمق این آیه را درک نکرده اند.البته،پیش از ایشان هم بسیاری از علما همین نظریه را داشته اند.

خلاصه نظر آن بزرگوار این است که در این آیه،سیاق،کلمات،و نکره بودن لغت خلیفه شاهد این معناست که این مقام ساری و جاری در تمام انسان هاست نه این که متعلق به فرد خاصی باشد؛ 5 زیرا بعید است