زندگی پیامبر و امامان صفحه 18

اين موضوع كه پس از رسول خدا(ص) كسي بايد عهده دار جانشيني آن حضرت باشد، مورد اتفاق همه فرقه هاي اسلامي است. پيامبر رحمت اين نياز جامعه اسلامي را به خوبي شناخته و در جريان حجة الوداع در سال دهم هجري جانشين خود را تعيين كرد.اين موضوع از دو جنبه داراي اهميت است: از لحاظ ديني و از بعد سياسي.رسول اكرم (ص) در طول 23 سال تلاش همراه با دشواري هاي فراوان، توانست اوضاع ديني جزيرة العرب را دگرگون كند، شرك و مظاهر آن را از ميان بردارد و يكتاپرستي را جايگزين آن سازد؛ عادت ها و رسم هاي جاهلي را از پيكره جامعه بزدايد و نيز قوانين اسلام را در جنبه هاي گوناگون زندگي مسلمان ها حاكم گرداند. امّا اين قوانين بيشتر كلي بود و شرح جزئيات آن به زماني طولاني و مفسّراني آگاه به اسلام و عاري از خطا نياز داشت. چيزي كه در اميرالمؤ منين علي (ع) جمع بود. سخنان آن حضرت، هنگامي كه از او خواستند تا با ابوبكر بيعت كند، گواه اين حقيقت است.من در زمان حيات و مرگ رسول خدا به او سزاوارترم. وصي و وزير او هستم. حافظ اسرار و خزينه علوم او هستم. صديق اكبر و فاروق اعظم مي باشم، نخستين كسي هستم كه به رسول خدا(ص) ايمان آورد و تصديقش كرد. در راه جهاد با بت پرستان از همه شما بهتر از عهده امتحان برآمدم. به كتاب خدا و سنت از همه آگاه ترم. در دين خدا فقيه ترم و از پايان امور باخبرتر هستم. در سخن گفتن از همه فصيح تر و در كارها دلدارترم، پس چرا در امر حكومت با من نزاع مي كنيد؟ [95] .ترديدي نيست كه پيامبر اكرم (ص) به ويژگي هايي كه امير مؤ منان علي (ع) برشمرده، براي جانشيني خود توجه داشته است و اين امر هم يك موضوع جزئي و ساده نبوده كه پيامبر امر آن را به آيندگان واگذار كرده باشد.از سوي ديگر حكومتي كه به دست پيامبر(ص) پي ريزي شد، نسخه اصلي و واقعي حكومت اسلامي و عهده دار برقرار نظم، امنيت و عدالت براساس قوانين اسلام بود. در عين حال خطر بازگشت به گذشته، پس از وفات رسول خدا(ص) آن را تهديد مي كرد. چنانچه قرآن هم به اين خطر اشاره كرده است. [96] .از اين رو ضرورت داشت پيامبر جانشينش را خود تعيين كند تا مطمئن باشد كه مسير آينده جامعه اسلامي همان است كه او در پيش داشته و ترسيم كرده است.

پيامبر و جانشيني علي قبل از واقعه غدير

روايات شيعه و سني و نيز گزارش هاي تاريخي بيانگر اين است كه پيامبر اكرم (ص) قبل از واقعه غدير خم، بارها در رويدادها و مناسبت هاي گوناگون به جانشيني امير مؤ منان علي (ع) اشاره داشته اند كه برخي از آنها عبارتند از:دعوت خويشاوندان و جانشيني علي (ع): رسول خدا(ص) مساءله جانشيني علي (ع) را در همان روزهاي اوّل دعوت مطرح كرد. براساس نقل تاريخ، پس از آنكه آيه شريفه (وَ اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الاَْقْرَبينَ) [97] نازل شد، پيامبر(ص) به علي (ع) دستور داد تا ميهماني ترتيب دهد و چهل مرد از فرزندان عبدالمطلب را دعوت كند.پيامبر(ص) در خاتمه ميهماني فرمود: (كدام يك از شما مرا در اين راه كمك مي كند تا برادر، وصي، وزير، و وارث وظيفه من پس از من باشد.)از ميان جمعيت تنها حضرت علي (ع) برخاست و گفت: (اي رسول خدا! من تو را ياري مي كنم.) پيامبر(ص) فرمود: (بنشين، پس تو برادر، وصي، وزير، وارث و جانشين مني پس از من.) [98] .حديث منزلت: هنگامي كه رسول خدا(ص) عازم جنگ تبوك بود، حضرت علي (ع) را به جانشيني خود در مدينه تعيين كرد. منافقان كه از اين امر نگران بودند، شايع كردند كه پيامبر(ص)، علي (ع) را به دليل بي مهري نسبت به وي با خود همراه نبرده است. علي (ع) براي اثبات بي پايگي سخن منافقان، به سرعت نزد پيامبر(ص) رفت و موضوع را با او در ميان گذاشت. رسول خدا(ص) فرمود:برادر من! به جاي خود باز گرد. زيرا مدينه اصلاح نپذيرد، جز به بودن من يا تو. چه آنكه تو جانشين مني در ميان خاندان و هجرتگاه و فاميل من. آيا خشنود نيستي اي علي از اين كه تو نسبت به من همانند هارون باشي نسبت به موسي، جز اينكه پيغمبري پس از من نيست؟ [99] .اعزام علي (ع) به يمن: رسول خدا(ص) در سال نهم هجري سپاهي را به فرماندهي علي (ع) به يمن اعزام كرد تا بتخانه (فُلس) را ويران سازد. آن حضرت هنگام اعزام علي (ع) سخناني فرمود كه بر جانشيني علي (ع) پس از وي دلالت دارد. امام باقر(ع) مي فرمايد:رسول خدا(ص) علي (ع) را به سوي يمن فرستاد و فرمود: علي ستمگر نيست و براي ستمكاري آفريده نشده است. همانا بعد از من ولايت براي علي است و حكم، حكم او، و گفته، گفته اوست و ولايت و گفته و حكم او را جز كافر رد نمي كند و بجز مؤ من به ولايت و گفته و حكم او رضايت نمي دهد. [100] .

واقعه غدير خم

آخرين مرحله از تعيين حضرت علي (ع) به عنوان جانشين از سوي پيامبر(ص) به طور رسمي هنگام بازگشت از سفر حج انجام گرفت. رسول اكرم (ص) در سال دهم هجرت، براي اداي مراسم حج عازم مكّه شد. قريب 114 تا 120 هزار نفر از مسلمانان در اين حج پيامبر را همراهي كردند. مراسم حج پايان يافت و رسول خدا و يارانش به سوي مدينه حركت كردند. وقتي كاروان به محلّي به نام غدير خم رسيد، فرشته وحي نازل شد و با آيه زير پيام خداوند را مبني بر انجام يك رسالت مهم به آن حضرت رسانيد:(يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ اِنَّ اللّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ) [101] .اي پيامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است كاملاً (به مردم) برسان! و اگر نكني، رسالت او را انجام نداده اي! خداوند تو را از (خطرات احتماليِ) مردم نگاه مي دارد. و خداوند جمعيت كافران (لجوج) را هدايت نمي كند.رسول خدا(ص) با رسيدن اين پيام، دستور توقف كاروان حاجيان را صادر كرد و پس از اداي فريضه نماز در جايگاهي كه ساخته بودند قرار گرفت. آن گاه در سخناني به مردم توصيه كرد كه پس از فوت او كه بسيار نزديك است، نسبت به كتاب خدا و خاندان آن حضرت مواظب رفتار خودشان باشند بر آن دو پيشي نگيرند و از آن دو نايستند و كوتاهي نكنند كه هلاك خواهند شد.آن گاه پس از بيان اهميت قرآن و عترت، درحالي كه جمعيت در اطرافش حلقه زده بود، دست مولاي متقيان علي (ع) را بالا برد و فرمود: اي مردم! چه كسي بر مؤ منان از خودشان سزاوارتر است؟ گفتند: خدا و رسولش داناترند. آن گاه اين جمله مشهور را بيان فرمود:(فَمَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَعَليُّ مَولاهْ... اَللّهُمَّ وَ الِ مَنْ والاهْ وَ عادِ مَنْ عادهْ...)پس هر كس كه من مولاي اويم، علي مولاي اوست... خداوندا دوست بدار. كسي را كه دوستش مي دارد و دشمن بدار آن را كه با وي دشمني بورزد. [102] .وقتي سخن رسول خدا(ص) به پايان رسيد، بزرگان صحابه آمدند و به حضرت علي (ع) تبريك گفتند و مراسم بيعت انجام شد. به اين ترتيب رسول خدا(ص) آخرين پيام خداوند و آخرين رسالت خود را به مردم رساند و تكليف آينده اسلام و امت اسلامي را روشن كرد.

مراسم جانشيني

رسول خدا(ص) براي هر چه رسمي تر شدن امر جانشيني امير مؤ منان (ع) مراسمي را به شيوه معمول آن روزگار اجرا كرد. اين مراسم عبارت بود از گذاشتن عمامه بر سر حضرت علي (ع).اعراب در آن روزگار تاج نداشتند و عمامه به منزله تاجشان بود. پيامبر بزرگوار اسلام عمامه خود را كه (سحاب) نام داشت، بر سر حضرت علي (ع) گذاشت و بدين ترتيب بطور رسمي وي را به عنوان جانشين خويش تعيين كرد. [103] .روايت هاي گوناگوني در اين باره نقل شده است از جمله اينكه پيامبر(ص) با دست خود عمامه را بر سر حضرت علي (ع) نهاد و از روبه رو به وي نگريست؛ آن گاه رو به اصحاب كرد و فرمود: تاجهاي فرشتگان چنين است. روايت ديگر بيانگر آن است كه پيامبر(ص) پس از گذاشتن عمامه، جمله معروف (هر كس كه من مولاي اويم اين علي (ع) مولاي اوست) را نيز فرمود. [104] .

جانشيني علي و كامل شدن دين

حادثه غدير از جنبه ديگري نيز قابل دقت و اهميت است. به عقيده بسياري از مفسران آيه زير كه از كامل شدن دين اسلام و نوميدي كافران خبر مي دهد در روز غدير خم و پس از تعيين حضرت علي (ع) به جانشيني پيامبر نازل شده است:(... اَلْيَوْم يَئِسَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْ دينِكُمْ فَلا تَخْشَوهُمْ وَاخْشَونِ الْيَومَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسلامَ ديناً)امروز كافران از (زوال) آيين شما ماءيوس شدند بنابراين از آنها نترسيد و از (مخالفت) من بترسيد! امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آيين (جاودان) شما پذيرفتم. [105] .از اين آيه استفاده مي شود كه انتخاب حضرت علي (ع) ضمانتي براي اجراي احكام ديني بود. در حقيقت با تعيين علي (ع) به عنوان مرجع مردم در امور اسلامي، دين اسلام به درجه كمال خود رسيد و رسول خدا(ص) با انجام اين كار بزرگ، ادامه كار را به اهل آن سپرد و رسالت الهي اش را به پايان برد.

سپاه اسامه