تاملی در تاریخ وفات پیامبر(ص) صفحه 1

مقدمه

تعیین تاریخ وفات پیامبر(ص) یک بحث علمی - تاریخی محض نیست، بلکه دارای ثمراتی است. این مقاله، بدون تکیه بر یک وایت‌خاص و با بررسی شش واقعه که در تعیین وفات پیامبر(ص) نقش دارند و با کنار هم قرار دادن آن وقایع، اقوال معروف شیعه و سنی را مورد بررسی قرار داده است و با رسم جداول، به طور دقیق اثبات نموده است که قول معروف و مشهور شیعه مبنی بر قرار دادن تاریخ وفات پیامبر(ص) در 28 صفر و قول معروف و مشهور اهل سنت که آن را 12 ربیع‌الاول دانسته‌اند، هر دو، باطل بوده و تاریخ وفات پیامبر(ص)، همان‌گونه که در روایت ابومخنف ذکر گردیده است، دوم ربیع‌الاول است.واژه‌های‌کلیدی: وفات پیامبر(ص)، غدیرخم، اهل سنت، شیعه، ربیع‌الاول.بحث از تاریخ وفات پیامبر(ص)، تنها یک بحث علمی - تاریخی محض نیست، بلکه دارای ثمرات مختلفی است; از جمله این‌که جمیع ملل دنیا، ایام تولد یا وفات بزرگان دین خود را ارج می‌نهند، و مسلمانان نیز، همه ساله در ایام تولد پیامبر(ص) به شادی، و به خصوص شیعیان در ایام وفات آن حضرت به سوگواری می‌پردازند; پس دانستن تاریخ وفات پیامبر(ص) می‌تواند از این جهت مهم باشد، زیرا از جهات معنوی، پیروان پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)، خود را در غم و شادی آنان شریک می‌دانند، پس دانستن چنین ایامی، از جهت پیوند قلبی مؤثر است.از جهت دیگر، مشخص شدن تاریخ وفات پیامبر(ص)، دارای ثمرات فقهی نیز می‌باشد، زیرا چنان‌که به زودی بحث‌خواهد شد، این واقعه، با وقایع دیگر در حج، پیوند نزدیک دارد، مثلا اگر ثابت‌شود که عرفه حجه‌الوداع، در روز جمعه بوده، و چون پیامبر(ص) در عرفه نماز ظهر اقامه کردند، معلوم می‌شود که نماز جمعه، در موسم حج واجب نیست و اختصاص به زمان عادی دارد. هم‌چنین اگر ثابت‌شود که واقعه غدیرخم در روز جمعه بوده و از آن‌جا که در آن روز نماز ظهر خوانده شد، پس معلوم می‌شودکه نماز جمعه، در سفر واجب نیست و اختصاص به حضر دارد.گذشته از این موارد، مشخص شدن تاریخ دقیق وقایع می‌تواند نقش بسیار مهمی در صحت و سقم بسیاری از نقل‌های تاریخی داشته باشد. به عنوان مثال، اگر ادعا شود شخصی، کاری را در روز خاصی انجام داده است; حال اگر ثابت‌شود که آن شخص چند روز قبل از آن، درگذشته است، بطلان این ادعا نیز ثابت می‌شود و به طبع آن، فروعاتی نیز که بر آن ادعا مترتب بود، باطل می‌گردد. بنابراین بحث از تاریخ وفات پیامبر(ص) دارای فواید بسیاری است و فروعات متعددی نیز بر آن استوار است. اکنون پس از این مقدمه کوتاه، به بحث تاریخ وفات پیامبر اسلام(ص) می‌پردازیم.

نحوه تعیین تاریخ دقیق وفات پیامبر

اشاره

درباره تاریخ وفات پیامبر(ص)، اقوال متعددی وجود دارد، ولی ما در این بخش، تنها به اقوال معروف و مشهور اشاره می‌کنیم. معروف‌ترین این اقوال عبارتند از: بیست و هشتم صفر، اول ربیع‌الاول، دوم ربیع‌الاول و دوازدهم ربیع‌الاول.در ابتدا روایت ابومخنف را در این‌باره ذکر می‌کنیم:«قبض رسول‌الله(ص) نصف النهار یوم الاثنین للیلتین مضتا من شهر ربیع‌الاول، و بویع ابوبکر یوم الاثنین فی الیوم الذی قبض فیه النبی(ص). [1] .«وفات رسول‌الله(ص) در وسط روز دوشنبه، که دو شب از ماه ربیع‌الاول گذشته بود، واقع گشت و در همان روز دوشنبه که پیامبر(ص) وفات یافت، با ابوبکر بیعت‌شد».دراین‌جا، ما قصد داریم بدون در نظر گرفتن روایت ابومخنف، راهی برای به دست آوردن تاریخ دقیق و صحیح وفات پیامبر(ص) ارائه دهیم.به دست آوردن تاریخ دقیق وفات پیامبر(ص) گاهی از طریق روایاتی است که با صراحت، تاریخ وفات پیامبر(ص) را ذکر می‌کنند، مانند روایتی که از ابومخنف نقل شده است. ولی وجود روایاتی این‌چنین، که صریح و معتبر باشد، به اندازه‌ای نیست که برای همه اطمینان‌آور باشد، وگرنه این‌همه اختلاف در تاریخ وفات پیامبر(ص) مشاهده نمی‌شد. در نتیجه، برای حصول اطمینان بیشتر باید از روش در کنار هم قراردادن وقایع تاریخی دیگر و بررسی آن‌ها، برای رسیدن به قولی قطعی، کمک گرفت. اگر چه در چگونگی و تاریخ خود آن وقایع نیز اختلافاتی وجود دارد، ولی در مجموع می‌توان در این وقایع، به امور اجماعی یا مشهور نزد هر یک از اهل سنت و شیعه استناد کرد. این وقایع عبارتند از:- زمان خارج شدن پیامبر(ص) از مدینه برای حجة‌الوداع;- روز عرفه;- زمان نزول آیه اکمال دین «الیوم اکملت لکم دینکم و...» [2] و فاصله آن تا وفات پیامبر(ص);- روز غدیرخم;- شروع و مدت بیماری پیامبر(ص);- روز وفات پیامبر(ص).در ابتدا به بررسی هر یک از وقایع می‌پردازیم و سپس با توجه به دیدگاه مشهور و معروف شیعه و اهل سنت درباره این وقایع، اقوال آنان را درباره تاریخ وفات پیامبر(ص) مورد نقد و بررسی قرار خواهیم داد.بررسی شش واقعه که در تعیین وفات پیامبر(ص) نقش دارند

خارج شدن پیامبر برای حجة الوداع

در اواخر ذی‌قعده سال دهم هجری، پیامبر(ص) به اتفاق جمع زیادی از مسلمانان، برای انجام مراسم حج از مدینه خارج شدند، که این حج‌به «حجة‌الوداع یا «حجة‌الاسلام مشهور گشت. اما در مورد این‌که به طور دقیق، پیامبر(ص) در چه روزی و چندم ماه ذی‌قعده از مدینه خارج شدند، قول واحدی وجود ندارد. مشهورترین قول نزد اهل سنت آن است که پیامبر(ص) پنج روز به‌جای مانده از ذی‌قعده (پنج روز قبل از آغاز ذی‌حجه) از مدینه خارج شدند، که این روز را نیز بیشتر مورخان، روز «شنبه دانسته‌اند، [3] و برخی دیگر آن را روز «پنج‌شنبه ذکر کرده‌اند. [4] واقدی در این‌باره می‌گوید:«پیامبر(ص) در روز شنبه، پنج روز به جای مانده از ذی‌قعده، از مدینه خارج شدند.» [5] و سپس می‌گوید: «و هذا الثبت عندنا». [6] از سوی شیعه نیز، شیخ مفید تاریخ خارج شدن پیامبر(ص) را پنج روز به جای مانده از ذی‌قعده ذکر کرده است، [7] که از این جهت موافق قول مشهور اهل سنت است، ولی هیچ اشاره‌ای به این‌که به طور دقیق در چه روزی از هفته بود، نکرده است. اما در صحیحه معاویة‌بن عمار و حلبی از امام صادق(ع)، زمان خارج شدن پیامبر(ص) برای حجة‌الوداع، چهار روز مانده به ذی‌حجه بیان شده است، بدون این‌که روز آن مشخص شده باشد. [8] قدر مسلم آن است که روز خارج شدن پیامبر(ص) از مدینه برای حجة‌الوداع، روز جمعه نبوده است; به دلیل این‌که روایاتی، از جمله روایت انس، بیان کننده این مطلب می‌باشند که پیامبر(ص) نماز ظهر را در مدینه خواندند و سپس به قصد حج‌حرکت کردند; [9] درحالی‌که اگر روز جمعه می‌بود، می‌بایست نماز جمعه خوانده می‌شد، نه نماز ظهر، بنابراین، آن روز یا شنبه بوده و یا پنج‌شنبه; چنان‌که در روایاتی به این دو روز اشاره شده است. از طرف دیگر، مشخص شدن روز عرفه نیز نقش مهمی در تعیین روز خارج شدن پیامبر(ص) دارد، [10] زیرا اگر روز عرفه، جمعه باشد، در نتیجه، اول ذی‌حجه پنج‌شنبه خواهد بود و پنج روز قبل از آن نیز روز شنبه است. پس بنابر نظریه مشهور اهل سنت، حتما باید روز خارج شدن پیامبر(ص) را روز شنبه بدانیم، نه پنج‌شنبه; همان‌طور که ابن‌کثیر نیز به همین نتیجه رسیده است. [11] اما از جانب شیعه چون به روز خاصی اشاره نشده است، باید با توجه به نظریه آنان در سایر وقایع، روزی را برای خارج شدن پیامبر(ص) در نظر گرفت. درباره این‌که بنابر قول شیخ مفید. تاریخ خارج شدن پیامبر(ص) پنج روز به جای مانده از ذی‌قعده بوده، و در صحیحه عمار و حلبی، چهار روز به جای مانده از آن، ذکر شده است، می‌توان اختلاف این دو قول را با توجه به ناقص یا کامل بودن ماه ذی‌قعده برطرف کرد.

روز عرفه (در حجة الوداع)

تعیین روز عرفه که نهم ذی‌حجه است می‌تواند ما را در تشخیص دقیق تاریخ وفات پیامبر(ص) کمک نماید، و این یکی از شاخصه‌های مهم این بحث‌به شمار می‌آید، چون نظر مشهور و معروف اهل سنت، بلکه اجماع آنان بر این است که عرفه، روز جمعه بوده است. [12] این امر ظاهرا به دلیل روایتی است که از خلیفه دوم، عمر، دراین‌باره بیان شده است. [13] پس با مبنا قرار دادن این امر، می‌توان جمیع اقوال اهل سنت را درباره تاریخ وفات پیامبر(ص)، مورد بررسی قرار داد. از طریق شیعه نیز روایاتی از امامان(ع) نقل شده است که عرفه را روز جمعه دانسته‌اند، [14] ولی هیچ یک از این روایات از لحاظ سند صحیح نیستند; [15] افزون بر این، با روایات صحیحه‌ای که روز غدیر را مشخص می‌کنند، در تعارض می‌باشند، زیرا اگر عرفه، یعنی نهم ذی‌حجه، جمعه باشد، دیگر هیجدهم ذی‌حجه، جمعه و یا پنج‌شنبه نخواهد بود. [16]