جانشینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین صفحه 2

و در دوران خلیفه چهارم نیز ادامه داشت، اصل مسأله خلافت را در حاشیه قرار داده است. تاریخ نقلی شتاب حرکتی خود را دارد و شیوه های ارائه خاص خود را تحمیل می کند. مردمان، انگیزه ها، کنشها و واکنشهای آنان در مرکز توجه قرار میگیرند و تفسیر نظرها و متون مستند را محدود می کنند. این کتاب و بویژه بخشهای آخر آن را می توان به عنوان تاریخ بخشی از این دوران مطالعه کرد. اما خواننده باید به بعد گزینشی آن توجه داشته باشد، جنگ داخلی مسلمانان اوج نزاع در باب خلافت بود و درک درستی از ماهیت آن اهمیتی حیاتی داشت.

انتخاب روایاتی از دریای پهناور منابع خبری و حدیثی دست اول بیشتر بدین سبب بود که کتاب خواندنی تر شود. سعی شده بین اختصار و وفادار بودن به متون و روایات توازن مناسبی ایجاد شود. شرح شورانگیزی از حوادث که به تصور راویان قدیم مناسب ضبط بوده، و تعبیرات شخصی آنان، ممکن است در ناظر امروزی که در محیطی بسیار متفاوت زندگی می کند، احساسی از آن دوران برانگیزد که اطلاعات واقعی صرف از انتقال آن عاجز باشد. برای ارائه موضوع به طور کلی موتقترین روایات را بر گزیدم و روایات مهم ولی متفاوت با آن را بدون بحث کامل و با تشخیص خودم به صورتی مختصر در حاشیه آوردم. روایات منقول از نظر اعتبار در گستره ای از افسانه های کاملا ساختگی تا اقوال کاملا موئق قرار گرفته اند و لازم نمی دانم هر گفتاری از راویان را سنجش و ارزشیابی کنم چه این کار مناسب بررسیهایی است که با موشکافی و تحقیق بیشتری انجام می شود.

کتاب براساس سنتی محققانه بنا شده که هم تأثید و هم تخطئه می کند. بیشتر تحقیقات اصلی غربی در مورد تاریخ و سرگذشت نخستین جانشینان حضرت محمد را تعدادی از محققان در دهه های آغازین قرن اخیر انجام داده اند. پژوهشگران بعدی به طور کلی اساس نتیجه گیری های آنان را پذیرفته ولی جرح و تعدیل هایی در آن به عمل آورده اند. اما تجدید نظری که در این جا ارائه شده جنبه بنیادی تری دارد. در این بحث به طور طبیعی اختلاف نظرها بدقت بررسی شده و آنچه در تحقیقات پیشین تحریف شده و یا آن را نادیده گرفته اند به صورتی چشمگیر و درخور یک کار پژوهشی ارائه شده است. اما در انتخاب این روش نمی توان ارزش نقدهای