جانشینی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین صفحه 31

ص:34

1- *) -داستان شکایت از علی علیه السّلام را طبری در تاریخ الرسل و الملوک،چنین نقل کرده است:«وقتی علی بن ابی طالب علیه السّلام از یمن آمد که پیمبر را در مکه ببیند،با شتاب بیامد و کسی از یاران خود را به سپاه گماشت،و او حلّه هایی را که از یمن آورده بود به کسان پوشانید و چون سپاه به مکه نزدیک شد علی برای دیدن آنها برون شد و دید که حله ها را پوشیده اند و گفت:«چرا چنین کردی؟»گفت«اینان را پوشانیدم که وقتی آمدند آراسته باشند»علی گفت:«از آن پیش که در نزد پیمبر خدا رسند حله ها را برگیر،گوید:حله ها را برگرفت و سپاهیان از این کار آزرده شدند.ابو سعید خدری گوید:کسان از علی بن ابی طالب علیه السّلام شکایت داشتند و پیمبر میان ما به سخن برخاست و شنیدم که می گفت:«ای مردم،از علی شکایت نکنید که او در کار خدا-یا گفت در راه خدا-خشنونت می کند.»تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک ترجمه ابو القاسم پاینده.چاپ دوم،1362 تهران شرکت انتشارات اساطیر،ج 4،ص 1276.م

2- 1) -وچیا واله یری«غدیر خم»دایره المعارف اسلام،طبع دوم،همین کتاب ص 345.

3- **) یادآوری:مشخّصات کامل منابع در کتابنامه پایانی آمده است.لذا از نوشتن عنوان کتابها و نام نویسندگان خارجی به زبانهای اروپایی در پاورقی خودداری شد.م.

عمرش آگاه نبود تا این که کار از کار گذشت.

دو شاهد واقعه:عایشه و عبد اللّه بن عباس

در بین احادیث موجود درباره جانشینی و خلافت اوّلیه،احادیث منسوب به عایشه دختر أبو بکر و عبد الله بن عباس پسر عموی محمد صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السّلام از اهمیّت ویژه ای برخوردارند.هر دوی آنها در موقعیّتی بودند که توجّهی خاص به حوادثی داشته باشند که از نظر عاطفی بشدّت درگیر آن بودند و با وجود آنکه در دو صف مخالف بودند اما ارتباط مستقیمی با این حوادث داشتند.عایشه همان گونه که بخوبی روشن است از حقّ پدرش برای خلافت جانبداری می کرد و پشتیبان عمر،خلیفه ای بود که پدرش بعد از خود منصوب کرده بود.در تصمیم گیری شورای پس از قتل عمر او آشکارا عثمان را بر دشمن خود یعنی علی علیه السّلام ترجیح می داد.اما دیری نپایید که او بصراحت از رفتار عثمان در مقام خلافت عیبجویی می کرد و مبارزه او علیه عثمان سبب بروز شورشی همگانی شد.چون عثمان به دست شورشیان به قتل رسید و علی علیه السّلام را به خلافت برداشتند او بدون هیچ درنگی روی از علی علیه السّلام برتافت و مدّعی انتقام خون خلیفۀ مقتول شد.پس از شکست هم پیمانانش در جنگ جمل او از فعالیتهای سیاسی دست کشید.و با معاویه خلیفه اموی که عایشه در زمان حکومت او در سال 58 هجری درگذشت روابط سردی داشت. (1)

عبد الله بن عباس که سه سال پیش از هجرت متولّد شده بود برای اولین بار در دوران حکومت عمر وارد زندگی اجتماعی شد.عمر ظاهرا سعی داشت او را،که غالبا از وی دوری می کرد،به عنوان نماینده بنی هاشم در جمع یاران خود وارد کند.در زمانی که شورشیان مصر و کوفه خانه عثمان را محاصره کردند او از جمله گروهی از پسران اصحاب نامدار بود که از قصر خلیفه محافظت می کردند.در آن زمان عثمان او را به سرپرستی کاروان حج که عازم مکه بود برگزید و در نامه ای سرگشاده به حجّاج این کار را به او سپرد و امیدوار بود که با یاری او حلقه محاصره شکسته شود.علی علیه السّلام در آغاز