- مقدمه مترجم 1
- شرح حال شیخ مفید 1
- آثار علمی شیخ مفید 5
- کتاب الجمل 6
- روش ترجمه 11
- [مقدمه: شبهه در جنگ جمل] 13
- سخن در اختلاف نظر مردم درباره جنگ جمل و کشتار آن 14
- اختلاف عقیده فرقهها 15
- عقیده معتزله 19
- عقیده خوارج 24
- عقیده شیعه 25
- عصمت امیر المؤمنین علی (ع) 26
- امامت علی (ع) بر طبق نص ثابت میشود. 27
- پرداخت صدقه در حال نماز 28
- حدیث منزلت 28
- نظری درباره نصوص 32
- انکار کردن خوارج و امویان، فضل علی علیه السلام را 33
- جواز کشتن ناکثان [شرکت کنندگان در جنگ جمل] 34
- بیعت با امیر المؤمنین علی (ع) پس از عثمان 35
- خودداری سعد بن ابی وقاص و اسامة بن زید از شرکت در جنگ جمل 39
- سؤال: 39
- اشاره 39
- پاسخ: 40
- بیعت مهاجران 46
- بیعت انصار 47
- بیعت بنی هاشم 48
- اشاره 48
- بیعت شیعیان دیگر 48
- اجبار در بیعت 49
- انکار گروهی، بیعت أبو بکر را 53
- کراهت مسلمانان از خلیفه ساختن ابو بکر، عمر را 56
- صحابه در شورا 57
- خطبه شقشقیه 59
- خطبه علی (ع) روزی که با او بیعت شد 59
- خودداری امیر المؤمنین از پذیرفتن بیعت مردم 61
- بیعت طلحه و زبیر با علی (ع) 62
- ناکثان «1» (پیمانگسلان) 65
- انگیزههای قیام بر ضد عثمان 66
- ناسپاسی و شوراندن طلحه مردم را بر عثمان 73
- ناسپاسی و شوراندن عایشه، مردم را نسبت به عثمان 75
- پشیمانی طلحه و زبیر از بیعت 77
- زن و حجاب 79
- عایشه، علی را دشمن میدارد 82
- عایشه نخست شادمان و سپس اندوهگین میشود 85
- برائت امیر المؤمنین علی (ع) از خون عثمان 91
- آنچه از کردار عثمان که مورد اعتراض قرار گرفت 95
- علی (ع) عثمان را نصیحت میکند 102
- خطبه عثمان 104
- نامه عثمان به معاویه 107
- آراء مختلفی که در مورد کارهای عثمان اظهار داشتهاند 108
- عقیده جاحظ درباره علی (ع) 112
- عقیده طرفداران عثمان در این باره 113
- دفاع از علی علیه السلام 117
- فتنه جمل 124
- رایزنی پیمانگسلان با یکدیگر 131
- ام سلمه عایشه را بر حذر میدارد 132
- علی با پیمانگسلان جهاد میکند 134
- نامه علی (ع) به ابو موسی اشعری 136
- نامه علی (ع) برای اهل کوفه 138
- خطبه امام حسن و عمار و قیس در کوفه 139
- خطبه ابو موسی اشعری 140
- برخاستن زید و یارانش 141
- اشتر به سوی قصر حکومتی میرود 143
- خطبه اشتر 144
- خطبه حجر بن عدی 145
- علی (ع) در راه 148
- خطبه عمار در کوفه 148
- خطبهای دیگر در ذو قار 151
- خطبه علی (ع) در ذو قار 151
- سخنان ابو التیهان 153
- عدی بن حاتم 154
- ابو زینب ازدی 154
- عثمان بن حنیف و پیمانگسلان 155
- شادی حفصه 158
- ام کلثوم نزد حفصه 159
- خطبه عایشه در مربد 159
- پیوستن ابن حنیف به علی (ع) 163
- علی (ع) در بیت المال 164
- زبیر در حال شک و تردید 165
- خبر دادن علی (ع) درباره تعداد کسانی که از کوفه پیش او خواهند آمد 167
- موضع احنف بن قیس 168
- نامه عایشه به مردم مدینه و یمامه 170
- خطبه طلحه 172
- خطبه دیگر طلحه 174
- خطبه عایشه 176
- نصیحت علی (ع) به اصحاب جمل 178
- علی (ع) لشکر را مرتب میکند 182
- خطبه ابن زبیر 186
- خطبه طلحه 187
- خطبه حسن بن علی 187
- خطبه امیر المؤمنین علی (ع) 188
- شروع جنگ 190
- خطبه علی (ع) روز جنگ جمل 203
- کشته شدن طلحة بن عبد الله 218
- کشته شدن زبیر بن عوام 221
- امیر المؤمنین علی (ع) کشتهشدگان را مورد خطاب قرار میدهد 224
- شهید با خون خود احتجاج میکند 226
- نامههای علی (ع) به مدینه و کوفه 226
- زهد علی (ع) 229
- خطبه علی (ع) 229
- خطبه علی پس از تقسیم اموال 230
- نامه علی (ع) به اهل کوفه 231
- روش علی (ع) درباره مردم بصره 232
- نکوهش علی (ع) مردم بصره را 233
- انگیزههای کینه و دشمنی عایشه 234
- فرستادن عایشه به مدینه 237
- اعتراف مروان به ستم خویش 238
- ابن عباس والی بصره 240
- فهرست راهنما 253
معروف به درزان است که در روزگار خویش شیخ اصحاب عبد الله بن سعید بن- کلاب است و از همه سالخوردهتر، (1) و در مباحث کلامی از همگان جلوتر بود؛ دیگر محارب صیدیانی است که کنیهاش ابن العلاء و در مسند قضا جانشین ابو السائبه بود؛ دیگر کسی که معروف به وشعی بود. از افراد دوره بعد از ایشان با ابو عبد الله اشعری- که بیشتر به ابن مجاهد بصری معروف است و از دوستان باهلی شاگرد علی بن اسماعیل بن ابی بشر اشعری «1» است- و با أبو بکر بن طیب معروف به ابن الباقلانی «2» و ابو العباس بن حسین بن ابی عمر قاضی نیز گفتگو کردهام و همه این اشخاص که نام بردم اشعری هستند، برخی کلابی و برخی اشعری. و در این روزگار عموم اصحاب شافعی در بغداد و بصره و خوزستان و شهرهای فارس و خراسان و دیگر شهرها همین اعتقاد را دارند و من هیچیک از شافعیان معروف میان قوم خود را نمیشناسم مگر اینکه همین عقیده را دارند تا به آن طریق، از اعتقاد شیعیان و معتزلیان دور شوند.
-2
عقیده معتزله
(3) در این مورد معتزله هم اختلاف نظری همچون حشویه دارند، دو پیشوای مهم و دو شیخ بزرگ ایشان که در واقع اصل عقیده اعتزال از آن دو تن است و آغاز سخن از آن دو بوده و مایه افتخار معتزله شمرده میشوند و هیچ کس را با آن دو- واصل بن عطاء غزال «3» و عمرو بن عبید بن باب مکاری «4»- برابر نمیدانند در
______________________________
(1) علی بن اسماعیل اشعری متکلم بزرگ ربع اول قرن چهارم هجری که مذهب کلامی اشعری به او منسوب است، برای اطلاع بیشتر از شرح حال و منابع رجوع کنید به عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین؛ ج 7، ص 35.
(2) برای اطلاع بیشتر از شرح حال باقلانی رجوع کنید به حاج شیخ عباس قمی، الکنی و الالقاب؛ ج 2، ص 56.
(3) واصل بن عطاء غزال (131- 80 ه ق) مؤسس و سالار معتزله است، گروهی از پیروان او به «واصلیه» معروفند و چون مواظب زنان بافنده فقیر بوده به غزال معروف شده است. رجوع کنید به زرکلی، الاعلام؛ ج 9، ص 121 و شهرستانی، الملل و النحل، چاپ محمد سید کیلانی، مصر، 1967 م؛ حاشیه ص 46. م
(4) عمرو بن عبید بن باب (144- 80 ه ق) از پیشوایان بزرگ معتزله است و پدر و پدر بزرگش از اسیرشدگان بودند. پدرش نخست بافنده و سپس از زندانبانان حجاج بوده است. این مرد به شدت مورد توجه منصور عباسی بوده است. رجوع کنید به زرکلی، الاعلام؛ ج 5، ص 252 و خطیب، تاریخ بغداد؛ ج 12، ص 188- 166 و کتاب الجمل؛ حاشیه ص 25. م