الجمل و النصره لسید العترة یا نبرد جمل صفحه 6

است. چهارم آنکه یکی از کتابهای چهارگانه حدیث و فقه شیعه، یعنی تهذیب الاحکام شیخ طوسی شرح مقنعه شیخ مفید است «1» و تألیف تهذیب در دوران زندگی شیخ مفید شروع شده و تا صفحه دوازده جلد دوم آن (چاپ نجف) زمان حیات وی نوشته شده است. پنجم آنکه در مجموعه آثار شیخ مفید، امور اعتقادی و عقلی، که در اصطلاح از آن به فقه اکبر تعبیر شده است، بیشتر است و در واقع سیر کلامی شیعه در آثار شیخ مفید به نقطه اوج بیشتری می‌رسد. بحث و بررسی بیشتر در این مورد بر عهده صاحب‌نظران است و در این مقدمه با توجه به کمی بضاعت این بنده توضیح بیشتر جایز نیست.

کتاب الجمل‌

در اینکه این کتاب از تألیفات شیخ مفید است، ظاهرا نمی‌توان هیچ تردیدی کرد، زیرا در فهرست نجاشی و فهرست طوسی و معالم العلمای ابن شهر آشوب نام آن آمده است، و در کتابهای دیگری هم که آثار شیخ مفید را برشمرده‌اند نام این کتاب ذکر شده است. ولی با توجه به آنکه این کتاب در دسترس مرحوم علامه مجلسی (رض) نبوده و میرزا عبد الله افندی هم در آنجا که کتابهای باقی‌مانده شیخ مفید را نام می‌برد از این کتاب نام نبرده است «2» معلوم می‌شود تا همین اواخر نسخه‌های آن در دسترس نبوده است. «3»

خوانندگان گرامی توجه دارند که درباره جنگ جمل که نخستین درگیری و کشتار میان دو گروه از مسلمانان است و در آن- به اختلاف روایات- پانزده تا

______________________________
(1) شیخ طوسی، تهذیب؛ مقدمه، ص 3.
(2) میرزا عبد الله افندی، ریاض العلما، چاپ قم، 1401 ه ق؛ ج 5، ص 178.
(3) شیخ مفید، کتاب الجمل، چاپ افست از چاپ نجف، قم، بدون تاریخ؛ ص 6.

این موضوع در مقدمه ناشر (چاپ نجف، 1368 ه ق) آمده است. اکنون چاپ دوم کتاب در دست است، منتهی بعدها بدون رعایت امانت در قم افست شده است و ناشر (!) تنها به حذف تاریخ اصلی چاپ دوم قناعت کرده است. کتاب آکنده از اغلاط فراوان چاپی است و ناشر و مصحح حوصله تنظیم غلطنامه هم برای آن نکرده‌اند، اما با این وجود کتاب از پاورقیهای ارزشمند خالی نیست. م