سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 140

یک آیه ملاک قرار می دادند و گاه مستقیم از خود رسول خدا (ص) طلب تفسیر برای آیه معینی می کردند. لذا گذشته از خود قرآن که مفسّر خود است در همان زمان نخستین نزول آیات شخص رسول خدا (ص) به عنوان عالی ترین و برترین مفسّر و مرجع تفسیری شناخته شده است، و دلیل آن نیز در خود قرآن بدین شرح آمده است:

وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ إِلَّا لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ هُدیً وَ رَحْمَهً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ. «1»

ما این کتاب را بر تو نازل نکرده ایم جز برای آن که هر چه را در آن اختلاف می کنند برایشان بیان کنی. و نیز راهنما و رحمتی برای مؤمنان باشد.

غیر از رسول خدا (ص) بزرگ ترین مفسّر قرآن، مرید و شاگرد برجسته او امیر مؤمنان علی (ع) است. کسی که با جرأت تمام حدیث سلونی کرده و در شأن او نیز باب علم نبی وارد شده است. آن که دانای تمام کتاب است و هر نکته ای را از حضرت رسول خدا (ص) فهم کرده و ناگفته ای باقی نمانده است.

لذاست که فرمود: من داناترین به کتاب خدایم، عام و خاص، مطلق و مقید، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، مجمل و مبین، واجب و مستحب و

شأن نزول همه آیات را می داند. جایگاه نزول را به تمامی می داند و می داند که آیات در شب یا روز، در سفر یا حضر، در شهر یا در راه نازل شده است. زرکشی در البرهان خود با صراحت می نویسد: اوّلین مفسّر در میان صحابه علی (ع) است.

از مفسّران دیگر باید از عبد الله بن عباس یاد کرد که از خواص مریدان و شاگردان امام علی (ع) است، شأن او در تفسیر آن قدر بالا بود که وی را ترجمان القرآن لقب کردند و بعدها صاحبان تفسیر او را رئیس المفسّرین قلمداد نمودند. در کتاب طبقات المفسرین از قول ابو الخیر آمده است که: او ترجمان قرآن و حبر امّت و رئیس مفسران است.