سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 141

دیگر از مفسران بزرگ اوایل، عبد الله بن مسعود است که دارای شأنی والا در تفسیر قرآن است. غیر از او باید از ابی بن کعب بن قیس نام برد که اوّلین نوشته ها در فضایل قرآن جزو آثار اوست. ابی بن کعب به عنوان سید القراء مشهور شده و جزو ارادتمندان و شیعیان مولا علی (ع) است.

مفسّر دیگر جابر بن عبد الله انصاری است که از صحابی رسول خدا (ص) بوده و بعد از وفات آن حضرت به تفسیر قرآن اشتغال داشته است. غیر از او باید از دو مفسّر نامدار دیگر یاد کرد، یکی رفیع بن مهران ریاحی و دیگر سعید ابن جبیر که فرد اخیر به خاطر ابراز تشیّع اش بدست حجاج به شهادت رسید.

این ها همه جزو مفسران طبقه اول بودند، در قرون دوم و سوم نیز به ترتیب مفسران بزرگی چون:

مجاهد، عکرمه، ابان بن تغلب، قتاده، جابر بن یزید جعفی، ابو حمزه ثمالی، مقاتل بن سلیمان، مالک بن انس، هشام بن محمد، قاسم بن خلیل، علی بن مهزیار، فرات بن ابراهیم، و بسیاری دیگر بوده اند.

در بین نویسندگان قرآن پژوه گویا سیوطی، نحوی و لغوی معروف (911 ق) اولین کسی بود که دست به نگارش درباره طبقات مفسّران زد. وی در آثار خود از 136 مفسّر یاد کرد. بعد از او شیخ ابو سعید صنع الله کوزه کنانی (980 ق) کتاب دیگری را درباره طبقات مفسّران نوشت. بعد از او نیز بنا به گزارش صاحب کشف الظنون کتاب تراجم المفسّرین تألیف احمد بن محمد الادنه است. امّا مهم ترین کار در این باره کتاب طبقات المفسّرین محمد بن علی بن احمد داودی است که به سال 945 ق درگذشته است و صاحب کشف الظنون آن را بهترین تألیف در این باره می داند. در این اثر حدود 704 مفسّر نامبرده شده است. و این اثر طبق گزارش نویسنده از این آثار حاصل شده است: طبقات الکبری اثر ابن سبکی، طبقات ابن قاضی شهید، طبقات المالکیه ابن فرحون، طبقات الحنفیه اثر قریشی، طبقات الحنابله ابو یعلی و ابن رجب، السیاق نوشته عبد الغافر فارسی، ترتیب و طبقات ابن فرحون و مازاد علیها من طبقات القاضی عیاض تألیف حافظ شمس الدین عیاض که به غنیه معروف است، المقفی تألیف مقریزی، تکمله وفیات النقله اثر منذری، ذیل تاریخ بغداد اثر ابن ربیثی، صله ابن