سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی صفحه 60

هر که صیقل بیش کرد او بیش دیدبیش تر صورت بر او آمد پدید «1» توجّهی که این کتاب آسمانی به مسئله انسان دارد واقعا بی مانند است، در بین کتاب های آسمانی شاید هیچ کدام به این اندازه در طرح مسئله انسان کوشش نکرده باشند. انسان در قرآن چنان مطرح است که همه قرآن سرشار از یاد اوست تکرار آیات و کثرت و وفور آیاتی که از او و ماهیت پر ابعادش یاد می کند نشان از توجّه بیش از اندازه قرآن به این موجود عجیب دارد. انسان در قرآن موجودی مستقل نیست بلکه همه جا با خداوند مطرح می شود، خلقت او، رشد و کمال او، سیر و سلوک او، ابعاد بی کرانه او، و مرگ و ادامه او همه با خداوند مرتبط است.

گذشته از این قرآن از دو پیوند گسترده درباره او و خدا یاد می کند یکی رابطه خداوند به عنوان خالق با او و دیگر رابطه انسان به عنوان مخلوق با او. گستردگی این دو پیوند چنان است که به راستی می توان کتابی مفصل و کاملا مستقل از آن ساخت که در این جا مجالی برای طرح کامل آن نیست و لذا ذکر مختصر آن باید برای خواننده محقق مقبول و معقول جلوه کند.

قرآن چنان که اشارت دادیم به تعبیری کتاب انسان نیز هست چه از هویّت و ماهیّت انسان به تمام و کمال سخن گفته و کنه ضمیر او را به دقت کاویده است. و این به این معناست که ماهیّت قرآن به خاطر این ارتباطی که از طرفی با خدا و از سویی با انسان دارد کاملا مستمر و زنده خواهد بود. به کار بردن واژه هایی از قبیل آدم، انسان، انس، ناس و بشر، نشان از گستردگی کار وحی در شناخت و معرفی این موجود عجیب دارد. واژه هایی که هر کدام کاربردی خاص دارد و چنان چه مفاهیم هر یک به طور مجزّا بررسی و کنکاش نشود محقق و مفسّر را در فهم آیات دچار مشکل می کند.

قرآن در آیاتی چند به طرح آفرینش آدم پیش از آن که تحقّق جسمانی وی را ظهور دهد پرداخته است. آیاتی نیز مربوط می شود به کم و کیف خلقت